Δικηγορικό Γραφείο Ευγενίας Α. Φωτοπούλου
Βασιλίσσης Σοφίας 6 Αθήνα 106 74
Τηλέφωνο: 210 36 24 769, 211 7 80 80 80
Email: info@efotopoulou.gr

Ποιος υποβάλλει την έγκληση σε περίπτωση που παθών εξ εγκλήματος τινός είναι νομικό πρόσωπο και ποιος ευθύνεται σε αποζημίωση επί προσβολής της προσωπικότητας ορισμένου προσώπου από το περιεχόμενο της ως άνω εγκλήσεως;

Κατά το άρθρο 68 ΚΠολΔ, δικαστική προστασία έχει το δικαίωμα να ζητήσει όποιος έχει άμεσο έννομο συμφέρον, ενώ, κατά το άρθρο 70 ΚΠολΔ, όποιος έχει έννομο συμφέρον να αναγνωριστεί η ύπαρξη ή η μη ύπαρξη κάποιας έννομης σχέσης, μπορεί να εγείρει σχετική αγωγή. Η νομιμοποίηση των διαδίκων (ενεργητική και παθητική) και το έννομο συμφέρον συνιστούν διακριτές διαδικαστικές προϋποθέσεις της δίκης, η συνδρομή αυτών ερευνάται αυτεπαγγέλτως από το δικαστήριο σε κάθε στάση της δίκης με ελεύθερη απόδειξη και η έλλειψη τους συνεπάγεται την απόρριψη της σχετικής αίτησης δικαστικής προστασίας ως απαράδεκτης (βλ. ΜΠρΘεσσαλ 8458/2013, ΝΟΜΟΣ). Ως νομιμοποίηση των διαδίκων, δε, νοείται η εξουσία διεξαγωγής ορισμένης δίκης για συγκεκριμένη έννομη σχέση, δηλαδή για βιοτική σχέση προσώπου με άλλο πρόσωπο ή με αντικείμενο, η οποία καθορίζεται κατά κανόνα από το ουσιαστικό δίκαιο ως προς τους φορείς της και το αντικείμενο της και η οποία έχει ως περιεχόμενο ή ως έννομη συνέπεια δικαίωμα ή υποχρέωση ή δέσμη δικαιωμάτων και υποχρεώσεων. Αντίθετα, δεν νοείται, ούτε παρέχεται τέτοια εξουσία απλώς για αναγνώριση πραγματικών περιστατικών ή για αναγνώριση προϋποθέσεων δικαιωμάτων ή υποχρεώσεων (ΟλΑΠ 18/2005). Παρατηρητέον, περαιτέρω, ότι για τη νομιμοποίηση των διαδίκων, αρκεί ο ισχυρισμός του ενάγοντος ότι αυτός και ο εναγόμενος είναι υποκείμενα της επίδικης έννομης σχέσης και η παράθεση στην αγωγή των περιστατικών που θεμελιώνουν τον ισχυρισμό του, η μη απόδειξη των οποίων συνεπάγεται την απόρριψη της αγωγής ως κατ’ ουσίαν αβάσιμης. Τέλος, η απόκρουση από τον εναγόμενο της παθητικής νομιμοποίησής του ή της ενεργητικής νομιμοποίησης του ενάγοντος ή της συνδρομής εννόμου συμφέροντος αποτελεί άρνηση, ουχί ένσταση (βλ. ΑΠ 772/2014, ΕφΑθ 4203/2009, ΑΠ 114/2008, ΕφΘεσ 1151/2006).

Σε άμεση συνάφεια με τα προλεχθέντα περί ενεργητικής και παθητικής νομιμοποίησης των διαδίκων, πρέπει να διευκρινισθεί, επιπλέον, ότι, σύμφωνα με την αρχή του χωρισμού ή την αρχή της αυτοτέλειας του νομικού προσώπου, που ακολουθείται στο ελληνικό δίκαιο, κάθε νομικό πρόσωπο είναι φορέας μόνο των δικών του δικαιωμάτων και υποχρεώσεων. Αυτός ο αυστηρός διαχωρισμός μεταξύ νομικού προσώπου και μελών αυτού έχει ως συνέπεια, μεταξύ άλλων, τη χωριστή ικανότητα δικαίου του νομικού προσώπου (άρθρο 62 ΑΚ) και τη χωριστή ικανότητά του για δικαιοπραξία και αδικοπραξία (άρθρα 70 και 71 ΑΚ). Ο βασικός αυτός κανόνας υποχωρεί μόνο όταν, μετά από γενικότερη και συνεχή στάθμιση συμφερόντων και σκοπιμοτήτων (οικονομικών και κοινωνικών), επιβάλλεται μια άλλη νομική επιλογή. Η αποκλίνουσα αυτή επιλογή, προκειμένου να μην ανατραπεί ο θεσμός της νομικής προσωπικότητας, συνιστά την εξαίρεση, εφαρμόζεται δε μόνο όταν συντρέχουν ιδιαίτερες και σοβαρές ή εξαιρετικές προϋποθέσεις (βλ. ΠΠρΠειρ 2400/2010, ΝΟΜΟΣ). Πλέον συγκεκριμένα, σε άρση της αυτοτέλειας του νομικού προσώπου είναι δυνατόν να οδηγήσει (βλ. ΠΠρΠειρ 2400/2010, ΕφΠειρ 403/2002 ΕΝΔ 30 σελ. 129, με σημ. Αθ. Μαρκάκη, ΕφΠειρ 606/2001 ΕΝΔ 30 σελ. 108):

(α) η χρήση του νομικού προσώπου ως παρενθέτου. Σκοπός, στην περίπτωση αυτή, είναι ο αποκλεισμός της καταστρατηγήσεως του νόμου και η προστασία του αντισυμβαλλομένου του παρενθέτου. Ωστόσο, για να υπάρξει καταστρατήγηση, πρέπει ο αντισυμβαλλόμενος να οδηγήθηκε στη συγκεκριμένη συναλλαγή εξαιτίας της φαινομένης καταστάσεως, ενώ δεν θα προέβαινε σε αυτή (ενν. τη συναλλαγή) εάν γνώριζε την πραγματικότητα (βλ. ΑΠ 101/1990 ΕΕμπΔ 1990 σελ 483, ΑΠ 623/1970 ΝοΒ 19 σελ. 309).

(β) η ύπαρξη κυρίου μετόχου. Το κριτήριο αυτό, ωστόσο, δεν είναι αρκετό από μόνο του για την κατάφαση ευθύνης του προσώπου αυτού για χρέη της εταιρείας (βλ. ΟλΑΠ 17/1994 ΕλλΔνη 35.1263, ΕφΑθ 924/1998 ΕλλΔνη 40.406, ΠΠρΠειρ 4208/1999 ΝοΒ 48.82).

(γ) η κατάχρηση θεσμού, δηλαδή η περίπτωση κατά την οποία η επιμονή στην αρχή του χωρισμού θα κατέληγε σε αποτελέσματα δυσχερώς αποδεκτά από το δίκαιο. Η κατάχρηση θεσμού δεν ρυθμίζεται, βέβαια, από το ελληνικό δίκαιο, πλην όμως γίνεται δεκτό ότι οι συνέπειες αυτής είναι ανάλογες της κατ’ άρθρο 281 ΑΚ καταχρήσεως δικαιώματος (βλ. Ι. Σπυριδάκη, Γενικές Αρχές, σελ. 148 επ., Ν. Παπαντωνίου, Γενικές Αρχές, παρ. 144). Κατάχρηση υπάρχει όταν ο κυρίαρχος εταίρος χρησιμοποιεί τη νομική προσωπικότητα για να καταστρατηγήσει τον νόμο ή για να προκαλέσει δολίως ζημία σε τρίτο ή για να αποφύγει την εκπλήρωση των υποχρεώσεών του.

Στις ανωτέρω εκτεθείσες περιπτώσεις, είτε κατ’ εφαρμογήν ειδικού κανόνα δικαίου – όπως στην περίπτωση της ευθύνης του μοναδικού εταίρου ΕΠΕ για χρέη της τελευταίας σε περίπτωση αφερεγγυότητάς της (άρθρο 42 παρ. 2 Ν 3190/1955), της μη έγκαιρης υποβολής αιτήσεως για πτώχευση Α.Ε, καθώς και της πρόκλησης πτώχευσης Α.Ε. από δόλο ή βαρεία αμέλεια (άρθρο 98 του Ν. 3588/2007) – είτε κατ’ εφαρμογήν γενικής ρήτρας, όπως η περί της καλής πίστεως τοιαύτη (ΑΚ 281, 288), παρακάμπτεται η χωριστή προσωπικότητα του νομικού προσώπου. Οι περιπτώσεις αυτές, δε, μπορούν να διακριθούν σε δύο κατηγορίες: (α) εκείνες όπου η αρχή του χωρισμού κάμπτεται προς όφελος τρίτων (εχθρική άρση), δηλαδή των δανειστών του νομικού προσώπου, και (β) εκείνες όπου η αρχή του χωρισμού κάμπτεται προς όφελος των μελών του νομικού προσώπου, με αποτέλεσμα την επέλευση ευμενών ή τη μη επέλευση δυσμενών για αυτά συνεπειών, τις οποίες θα επέβαλε κανονικά ο σεβασμός της αρχής της νομικής προσωπικότητας.

Κατ’ ακολουθία των ανωτέρω και συμφώνως προς αυτά, στην περίπτωση που παθών εξ εγκλήματος τινός είναι νομικό πρόσωπο, η υποβολή της έγκλησής του γίνεται, δια λογαριασμό του, από το όργανο που το εκπροσωπεί, βάσει καταστατικού, στις σχέσεις του με τρίτα πρόσωπα (βλ. ΑΠ 1277/2004 ΠΛογ 2004 σελ. 1579, ΑΠ 2015/2004 ΠΛογ 2004 σελ. 2527, ΑΠ 1437/2004 σελ. 1731, ΑΠ 1470/2004 ΠΛογ 2004 σελ. 1784, ΑΠ 1642/2004 ΠΛογ 2004 σελ. 2144, ΑΠ 1949/2004 ΠΛογ 2004 σελ. 2352, ΑΠ 1998/2004 ΠΛογ 2004 σελ. 2390, ΑΠ 2239/2004 ΠΛογ 2004 σελ. 2709, ΑΠ 668/1996 ΠοινΧρ ΜΖ΄ σελ. 657 = Υπερ 1997 σελ. 545, ΣυμβΑΠ 528/1989 ΠοινΧρ Μ΄ σελ. 20 επ., ΑΠ 772/1972 ΠοινΧρ ΚΓ΄ σελ. 37, ΑΠ 407/1969 ΠοινΧρ ΙΘ΄ σελ. 625, Μαργαρίτη Λ., Κώδικας Ποινικής Δικονομίας Ερμηνεία κατ’ άρθρο Τόμ. Ι Άρθρα 1-304, 2η έκδοση, Νομική Βιβλιοθήκη, σελ. 197), εάν δε το καταστατικό του δεν έχει προνοήσει σχετικώς, (ενν. η υποβολή της έγκλησής του γίνεται) από το πρόσωπο που ορίζεται από τον ΑΚ ή ειδικούς νόμους (βλ. ΠλημΣυρ 498/1981 ΠοινΧρ ΛΒ΄σελ. 82, ΑΠ 531/1980 ΠοινΧρ Λ΄σελ. 740, ΑΠ 772/1972 ΠοινΧρ ΚΓ΄σελ. 37, ΑΠ 120/1971 ΠοινΧρ ΚΑ΄ σελ. 381, ΑΠ 425/1964 ΠοινΧρ ΙΕ΄ σελ. 103, Μαργαρίτη Λ., Κώδικας Ποινικής Δικονομίας Ερμηνεία κατ’ άρθρο Τόμ. Ι Άρθρα 1-304, 2η έκδοση, Νομική Βιβλιοθήκη, σελ. 197, Ματσούκη ΠοινΧρ ΚΑ΄ σελ. 74 επ., Παπίδα ΠοινΧρ Κ΄σελ. 651, Συμεωνίδου-Καστανίδου Μνήμη τόμ. Β΄ σελ. 108 επ., Μαργαρίτη Ποινολογία σελ. 225 επ.). Ως συνάγεται, την έγκληση του νομικού προσώπου υποβάλλει το ως άνω όργανό του ακριβώς υπό την ιδιότητά του αυτή, ήτοι του οργάνου, ουχί υπό την ιδιότητα του φυσικού προσώπου, που φέρει αυτό εάν είναι ατομικό ή φέρουν τα μέλη του εάν είναι συλλογικό. Μάλιστα, η χορήγηση της εξουσίας προς υποβολή έγκλησης πρέπει να αποδεικνύεται από τα πρακτικά της συνεδρίασης του αρμοδίου πολυμελούς οργάνου του νομικού προσώπου, ενώ για την εγκυρότητα του ως άνω πληρεξουσίου εγγράφου, δηλαδή του σχετικού πρακτικού του Δ.Σ. του νομικού προσώπου, αρκεί ακριβές αντίγραφο από τα πρακτικά του Δ.Σ., χωρίς να απαιτείται η βεβαίωση της γνησιότητας της υπογραφής των μελών του (βλ. ΑΠ 1276/2005 ΠΛογ 2005 σελ. 1204, ΑΠ 1314/2005 ΠΛογ 2005 σελ. 1222, ΑΠ 1463/2005 ΠΛογ 2005 σελ. 1308, ΑΠ 1500/2005 ΠΛογ 2005 σελ. 1332, ΑΠ 1524/2005 ΠΛογ 2005 σελ. 1351, ΑΠ 1463/2005 ΠοινΧρ 2006 σελ. 301, ΑΠ 806/1993 ΠΛογ 1993 ΠοινΧρ ΜΓ΄ σελ. 551 επ., ΠλημΚαρδ 93/1965 ΠοινΧρ ΙΕ΄ σελ. 373, Μαργαρίτη Λ., Κώδικας Ποινικής Δικονομίας Ερμηνεία κατ’ άρθρο Τόμ. Ι Άρθρα 1-304, 2η έκδοση, Νομική Βιβλιοθήκη, σελ. 198). Μολαταύτα, διάδικος σε τυχόν δίκη μεταξύ του νομικού προσώπου και τρίτων προσώπων – όπως είναι η δίκη που εκκινεί συνεπεία εγκλήσεως υποβληθείσης από το όργανο που εκπροσωπεί το νομικό πρόσωπο στις σχέσεις του με τρίτα πρόσωπα – είναι το ίδιο το νομικό πρόσωπο και όχι η διοίκησή του ή ο Πρόεδρός του, που το εκπροσωπούν. Έτσι, οι ενέργειες ή οι παραλείψεις της διοίκησης του νομικού προσώπου πλήττουν, κατά κανόνα, το νομικό πρόσωπο καθεαυτό και όχι τα φυσικά πρόσωπα που συγκροτούν τη διοίκησή του (βλ. ΕφΘεσ 1645/2004 Αρμ 2004 σελ. 1304, που αφορά σε σωματείο, καθώς και Αθ. Κρητικό, Δίκαιο Σωματείων και Συνδικαλιστικών Οργανώσεων, τόμος Α΄, έκδοση 1984, σελ. 472).

Τα ανωτέρω είναι πράγματι σύμφωνα με την ερμηνεία του άρθρου 71 ΑΚ, κατά τη σαφή έννοια του οποίου το  ν ο μ ι κ ό  π ρ ό σ ω π ο  ευθύνεται για τις πράξεις ή παραλείψεις των οργάνων που το αντιπροσωπεύουν, εφόσον η πράξη ή η παράλειψη έγινε κατά την εκτέλεση των καθηκόντων που τους είχαν ανατεθεί και δημιουργεί υποχρέωση αποζημίωσης. Σε περίπτωση, δε, που η πράξη ή η παράλειψη του αρμοδίου οργάνου είναι  υ π α ί τ ι α  και παράγει υποχρέωση αποζημίωσης, τότε ευθύνεται εις ολόκληρον με το νομικό πρόσωπο και το εν λόγω  ό ρ γ α ν ο. Άλλως ειπείν, το καταστατικό όργανο μπορεί να βαρύνεται με –πρόσθετη μετά του νομικού προσώπου – υποχρέωση αποζημίωσης, η οποία είναι ανεξάρτητη από εκείνη του νομικού προσώπου.

Επί προσβολής της προσωπικότητας τρίτου από εκπρόσωπο νομικού προσώπου, συγκεκριμένα, η υποχρέωση προς αποζημίωση του προσβληθέντος βαρύνει, πέρα από το ίδιο το νομικό πρόσωπο, και τον εκπροσωπούντα αυτό, εφόσον, με την ιδιότητα του αυτή και μέσα στο πλαίσιο των καθηκόντων που του είχαν ανατεθεί με το καταστατικό, άρα ενεργώντας ως εκπρόσωπος του νομικού προσώπου, προσέβαλε την προσωπικότητα και έθιξε την τιμή και την υπόληψη του ως άνω τρίτου προσώπου (βλ. ΕφΔωδ 114/2004, ΝΟΜΟΣ). Εν τοιαύτη περιπτώσει, δε, ο εκπρόσωπος του νομικού προσώπου και το τελευταίο ευθύνονται εις ολόκληρον απέναντι στον προσβληθέντα.

Ανδρέας Ματσακάς

Δικηγόρος παρ’ Εφέταις

LL.M. Ποινικών Επιστημών

Advanced LL.M. Δικαίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων

E-mail: info@efotopoulou.gr

ΑΦΗΣΤΕ ΕΝΑ ΣΧΟΛΙΟ

Το email σας δεν θα δημοσιευτεί