Δικηγορικό Γραφείο Ευγενίας Α. Φωτοπούλου
Βασιλίσσης Σοφίας 6 Αθήνα 106 74
Τηλέφωνο: 210 36 24 769, 211 7 80 80 80
Email: info@efotopoulou.gr

Πλασματικό ενέχυρο ή καταπιστευτική μεταβίβαση κυριότητας κινητού για εξασφάλιση απαίτησης;

  1. Tο ενέχυρο είναι εμπράγματο δικαίωμα με σκοπό την προνομιακή ικανοποίηση της ασφαλιζόμενης απαίτησης από την αξία του ενεχυριασμένου πράγματος και τούτο γιατί το ενέχυρο είναι δικαίωμα αξίας, η οποία θα πάρει τη μορφή του πλειστηριάσματος όταν το πράγμα εκποιηθεί αναγκαστικά με πρωτοβουλία του δανειστή[1]. Σύμφωνα με το άρθρο 1211 του ΑΚ: «για τη σύσταση του ενεχύρου απαιτείται παράδοση του πράγματος από τον κύριο στο δανειστή και συμφωνία των δύο ότι ο δανειστής αποκτά ενέχυρο στο πράγμα. Η συμφωνία απαιτείται να γίνει με έγγραφο συμβολαιογραφικό ή ιδιωτικό με βέβαιη χρονολογία και να προσδιορίζει την απαίτηση, καθώς επίσης να περιγράφει το ενεχυραζόμενο πράγμα. Αντί για περιγραφή στο σώμα του εγγράφου αρκεί να προσαρτάται σ’ αυτό ιδιαίτερος κατάλογος.»
  2. Εναλλακτικά για την εξυπηρέτηση των συναλλαγών έχει θεσπιστεί στο άρθρο 1214 ΑΚ το πλασματικό ενέχυρο. Συνιστά τον ίδιο θεσμό με το κοινό ενέχυρο και αποφέρει τις ίδιες συνέπειες με αυτό απλά διαφέρει ο τρόπος σύστασής του. Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με το εν λόγω άρθρο «Με μόνη τη συμφωνία συνίσταται ενέχυρο χωρίς παράδοση, αν η συμφωνία αυτή καταχωριστεί σε δημόσιο βιβλίο που καθορίζεται για το σκοπό αυτό.» Σύμφωνα μάλιστα με το άρθρο 71 του Εισ.Ν.Α.Κ. «με ιδιαίτερο νόμο θα καθοριστούν τα σχετικά με το ειδικό δημόσιο βιβλίο που προβλέπει το άρθρο 1214 του Κώδικα». Πλην όμως μέχρι σήμερα δεν έχει ψηφισθεί τέτοιος νόμος ούτως ώστε να τεθεί σε εφαρμογή η εν λόγω διάταξη.
  3. H διάταξη αυτή για τη σύσταση πλασματικού ενεχύρου, το οποίο είναι ουσιαστικά συμβατικό ενέχυρο, αφού συμβατικά συνίσταται, με μόνη απόκλιση τη μη παράδοση του ενεχυραζόμενου κινητού πράγματος στον ενεχυρούχο δανειστή ή τρίτο, στοχεύει να καλύψει την πρακτική ανάγκη παραμονής των κινητών πραγμάτων που ενεχυράζονται στον ενεχυραστή, διότι πολλές φορές η παραμονή τους είναι αναγκαία για την επαγγελματική δραστηριότητα του ενεχυραστή που πρόκειται να χρηματοδοτηθεί και συνακόλουθα για το βιοπορισμό του και την εξόφληση του χρέους του.[2]
  4. Ωστόσο παρά την ανενεργή ισχύ του γενικού πλασματικού ενεχύρου θεσπίστηκε ο ν. 2844/2000 (ΦΕΚ 220/Α/12-10-2000) «Συμβάσεις επί κινητών ή απαιτήσεων υποκείμενες σε δημοσιότητα και άλλες συμβάσεις παροχής ασφάλειας» με τον οποίο εισήχθη στο δίκαιο της χώρας μας ο θεσμός του πλασματικού ενεχύρου σε κινητά χωρίς παράδοση με έγγραφη συμφωνία μεταξύ ενεχυραστή και δανειστή και με δημοσίευση στο προς τούτο προβλεπόμενο βιβλίο εφόσον όμως δανειστής και οφειλέτης είναι επιχειρήσεις ή επαγγελματίες (π.χ. έμποροι, ελεύθεροι επαγγελματίες όπως γιατροί, μηχανικοί, δικηγόροι κλπ όχι όμως φοιτητές, συνταξιούχοι υπάλληλοι κτλ) και η ασφάλεια παρέχεται για τις ανάγκες της επιχείρησης ή του επαγγέλματος όχι δηλαδή για μη παραγωγικές ανάγκες. Ως προς το είδος των πραγμάτων που ενεχυράζονται χωρίς παράδοση, κατ’ άρθρο 2 παρ. 1 του ίδιου νόμου αποκλείονται ρητώς τα χρήματα, αξιόγραφα, αντικείμενα οικοσυσκευής και κινητά δεκτικά αυτοτελούς υποθήκης (πχ πλοία, αεροσκάφη, αποκλείονται ακόμη τα καταναλωτικά αγαθά (αρ. 1 ,2). Έτσι το πλασματικό ενέχυρο αφορά τα είδη κινητού εξοπλισμού επαγγελματικών καθώς και τα μεταφορικά μέσα των πραγμάτων, χωρίς να αποκλείονται τα ΙΧ αυτοκίνητα, τα εμπορεύματα έτοιμα προς πώληση ή ως πρώτη ύλη κλπ.
  5. Παράλληλα και λόγω μη θέσης σε ισχύ του γενικού πλασματικού ενεχύρου του άρθρου 1214 ΑΚ, με μόνη τη συμφωνία συνιστώμενου, οι συναλλασσόμενοι επινόησαν άλλους τρόπους αναπλήρωσης της ρύθμισης, όπως είναι η μεταβίβαση κυριότητας προς εξασφάλιση απαίτησης, το ενέχυρο των ΑΚ 17,7/13.8.1923), η καταπιστευτική εκχώρηση απαίτησης και ο όρος διατήρησης της κυριότητας. Ειδικότερα, στην πρακτική μεθοδεύτηκε η καταπιστευτική μεταβίβαση της κυριότητας και του προς εξασφάλιση απαίτηση, ως οιονεί εμπράγματη ασφάλεια. [3]
  6. Σύμφωνα δε με την με αρ. 309/2013 απόφαση του ΜΠΡ Ηλείας: «Η καταπιστευτική μεταβίβαση κυριότητας κινητού για εξασφάλιση απαίτησης δεν ρυθμίζεται στο νόμο (ειδική ρύθμιση περιέχουν οι ΚΙΝΔ 190-194 προκειμένου για το πλοίο). Αποτελεί εφεύρημα της πράξης για την εξυπηρέτηση ορισμένων αναγκών της, οι οποίες δεν θα μπορούσαν να ικανοποιηθούν διαφορετικά Ο κύριος κινητού, αν βρεθεί στην ανάγκη να ζητήσει χρηματοδότηση, μπορεί να εξασφαλίσει το χρηματοδότη παρέχοντας του ενέχυρο πάνω στο πράγμα. Το μειονέκτημα όμως του ενεχύρου είναι ότι για τη σύστασή του απαιτείται αναγκαία η σωματική παράδοση του κινητού (ΑΚ 1211, 1213), η οποία δημιουργεί προβλήματα τόσο στο δανειστή όσο και στον οφειλέτη. Ο δανειστής μπορεί να μην έχει τον απαιτούμενο χώρο για αποθήκευση ή φύλαξη του ενεχυράσματος (εμπορευμάτων, μηχανημάτων, αυτοκινήτων κλπ), ενώ ο οφειλέτης ενδέχεται να μην μπορεί να αποχωριστεί τα πράγματα αυτά χωρίς να αναστείλει την οικονομική του δραστηριότητα. Ενόψει των παραπάνω μειονεκτημάτων του ενεχύρου και του ότι το γενικό πλασματικό ενέχυρο δεν έχει τεθεί ακόμη σε εφαρμογή, οι συναλλασσόμενοι φυσικό είναι να αναζητούν τρόπους ώστε να χρησιμοποιήσουν μεν τα κινητά για παροχή εμπράγματης ασφάλειας, χωρίς όμως να στερηθούν την κατοχή τους. Για το σκοπό αυτό συμφωνούν -κατ’ απομίμηση της fiducia του ρωμαϊκού δικαίου- μεταβίβαση της κυριότητας με αντιφώνηση της νομής (ΑΚ 1034 σε συνδυασμό με 977). Ο οφειλέτης (πιστολήπτης) μεταβιβάζει δηλαδή την κυριότητα του κινητού στο δανειστή (πιστοδότη) για εξασφάλιση του χρέους, συνομολογεί όμως με αυτόν ότι θα διατηρήσει δυνάμει έννομης σχέσης (μίσθωσης, παρακαταθήκης, χρησιδανείου κλπ.), την κατοχή του πράγματος. Έτσι στο δανειστή μεταβαίνει η κυριότητα, ενώ στον οφειλέτη παραμένει η κατοχή και η δυνατότητα χρήσης του πράγματος. Κατά την κρατούσα δε άποψη, η μεταβίβαση της κυριότητας κινητού για εξασφάλιση απαίτησης δεν αντίκειται στην απαγόρευση της ΑΚ 1213, η οποία αφορά αποκλειστικά τη σύσταση ενεχύρου με αντιφώνηση της νομής. Σχετικά με το κύρος της καταπιστευτικής μεταβίβασης κυριότητας διατυπώθηκε και ο ενδοιασμός κατά πόσο η εξασφάλιση απαίτησης μπορεί να αποτελέσει αιτία (causa) για τη μεταβίβαση της κυριότητας. Το ζήτημα έχει μεγάλη πρακτική σπουδαιότητα, γιατί αν γίνει δεκτό ότι η εξασφάλιση απαίτησης δεν αποτελεί causa aquirendi, τότε η μεταβίβαση του κινητού θα είναι μεν έγκυρη, γιατί ο νόμος τη διαπλάθει ως αναιτιώδη ή αφηρημένη, η ενοχική όμως σχέση μεταξύ μεταβιβάζοντα και αποκτώντα θα είναι άκυρη και συνεπώς ο μεταβιβάζων θα μπορεί να αναζητήσει το κινητό κατά τις διατάξεις για τον αδικαιολόγητο πλουτισμό (ΑΚ 904). Η κρατούσα γνώμη δέχεται ότι μεταξύ των έγκυρων αιτιών μεταβίβασης κυριότητας δεν περιλαμβάνεται η εξασφάλιση απαίτησης. Γι’ αυτό θεωρεί ισχυρή μεν την καταπιστευτική μεταβίβαση της κυριότητας κινητού – λόγω του αφηρημένου ή αναιπώδους χαρακτήρα της- άκυρη όμως την καταπιστευτική μεταβίβαση της κυριότητας ακινήτου, διότι γι’ αυτή ο νόμος απαιτεί να υπάρχει έγκυρη αιτία. Από τα παραπάνω προκύπτει ότι η αναγνώριση και η διάδοση του θεσμού της καταπιστευτικής μεταβίβασης κυριότητας κινητού οφείλεται περισσότερο στην πίεση των γεγονότων και στις ανάγκες των συναλλαγών και λιγότερο στην ορθότητά του από δογματική άποψη, θεωρητικά η μεταβίβαση της κυριότητας κινητού για εξασφάλιση απαίτησης μπορεί να γίνει τόσο με υλική παράδοση του πράγματος όσο και με αντιφώνηση της νομής. Στην πράξη όμως αυτή γίνεται με αντιφώνηση της νομής, γιατί οι ενδιαφερόμενοι επιδιώκουν να αποφύγουν την παράδοση της κατοχής που είναι απαραίτητη για τη σύσταση του ενεχύρου. Οι συμβαλλόμενοι άλλοτε δίνουν στην καταπιστευτική μεταβίβαση κινητού τη μορφή της πώλησης και άλλοτε τη συνομολογούν ως καθαρή ή απλή, δηλαδή δεν την περιβάλλουν με το ένδυμα ορισμένης επώνυμης σύμβασης, ορίζοντας ευθέως ότι πρόκειται για μεταβίβαση κυριότητας με σκοπό την εξασφάλιση απαίτησης. Συνηθέστερη φαίνεται να είναι η συνομολόγηση πώλησης, και μάλιστα με διαλυτική αίρεση ή με δικαίωμα εξώνησης. Στις περιπτώσεις αυτές γίνεται δεκτό ότι η μεν πώληση ως εικονική είναι άκυρη (ΑΚ 138 παρ. 1) η καταπιστευτική μεταβίβαση που καλύπτεται όμως κάτω από αυτή είναι ισχυρή (ΑΚ 132 παρ. 2), λαμβανομένου υπόψη και του αναιπώδους ή αφηρημένου χαρακτήρα της μεταβίβασης κυριότητας κινητού. Το γεγονός ότι η καταπιστευτική μεταβίβαση της κυριότητας κινητού δεν ρυθμίζεται στο νόμο δημιουργεί το πρόβλημα ποια είναι η λειτουργία της και ποιοι κανόνες πρέπει να εφαρμοστούν σε αυτή.[4]»

Κωνσταντίνα Γ. Δαϊλάκη,

Δικηγόρος, MSc

info@efotopoulou.gr

 

 

[1] Βλτ. την με αρ. 1298/2017 ΑΠ

[2] Βλτ. σελ. 420 Β.Βαθρακοκοίλης ΕΡΜΟΝΑΚ Ερμηνεία Νομολογία Αστικού Κώδικα (Κατ’ άρθρο) Τόμος Δ’ Ημιτόμος Β’ Εμπράγματο Δίκαιο Άρθρα 1142-1345 και Κτηματολόγιο , Αθήνα (2008)

[3] Βλτ. σελ. 421-422 Β.Βαθρακοκοίλης ΕΡΜΟΝΑΚ Ερμηνεία Νομολογία Αστικού Κώδικα (Κατ’ άρθρο) Τόμος Δ’ Ημιτόμος Β’ Εμπράγματο Δίκαιο Άρθρα 1142-1345 και Κτηματολόγιο , Αθήνα (2008)

[4] Βλτ. την με αρ. 309/2013 ΜΠΡ Ηλείας

ΑΦΗΣΤΕ ΕΝΑ ΣΧΟΛΙΟ

Το email σας δεν θα δημοσιευτεί