Οι εμπιστευτικές ανακοινώσεις που κάνει κάποιος σε στενό κύκλο μπορούν να στοιχειοθετήσουν τις αντικειμενικές υποστάσεις των εγκλημάτων κατά της τιμής;
Για το θέμα αυτό έχουν διατυπωθεί πολλές απόψεις στη θεωρία και οι οποίες αναφέρονται από τον Ομότιμο Καθηγητή του Ποινικού Δικαίου, κ. Σπινέλλη Διονύσιο, στο βιβλίο του ΠΟΙΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΙΔΙΚΟ ΜΕΡΟΣ – ΕΓΚΛΗΜΑΤΑ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΤΙΜΗΣ, 20154 στη σελ. 15. Ειδικότερα, αναφέρεται ότι δημιουργούν προβλήματα οι εμπιστευτικές ανακοινώσεις ή εκδηλώσεις που κάνει κάποιος στον οικογενειακό του κύκλο σχετικά με πρόσωπα ξένα προς τον κύκλο αυτό ή σε άλλο στενό κύκλο, φιλικό ή κομματικό ή σε πρόσωπα με τα οποία συνδέεται με σχέση εμπιστοσύνης, όπως π.χ. στο δικηγόρο του. Το βασικό πρόβλημα είναι, αν τέτοιες ανακοινώσεις πρέπει να διώκονται και να τιμωρούνται, όπως τα κοινά εγκλήματα κατά της τιμής. Ως προς την αιτιολόγηση μιας τέτοιας λύσης έχουν υποστηριχθεί διάφορες απόψεις, ιδίως στη Γερμανία.
Μία γνώμη υποστήριξε ότι τέτοιες ανακοινώσεις ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΟΥΝ ΚΑΝ ΩΣ «ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ» αλλά είναι ένα είδος μονολόγου που αποσκοπεί να δώσει διέξοδο στα συναισθήματα του προσώπου και συνεπώς δεν πληρούν τις αντικειμενικές υποστάσεις των εγκλημάτων κατά της τιμής. ΚΑΤΑ ΑΛΛΗΝ ΑΠΟΨΗ, ΣΤΗΝ ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ ΤΩΝ ΙΔΙΩΝ ΑΠΟΨΕΩΝ ΛΕΙΠΕΙ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ «ΙΣΧΥΡΙΣΜΟΥ» (Βλ. ΣυμβΠλΑθ 2366/1958, ΠοινΧρ Η, 504, με εισ. Προτ. Κανίνια).
Άλλη γνώμη δέχτηκε, ότι επειδή τέτοιες ανακοινώσεις ΔΕΝ ΣΤΡΕΦΟΝΤΑΙ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΚΥΡΟΥΣ ΤΟΥ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΜΕΝΟΥ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΜΗΝ ΥΠΑΓΟΝΤΑΙ ΣΤΙΣ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΕΣ ΥΠΟΣΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΓΚΛΗΜΑΤΩΝ ΤΩΝ ΑΡΘΡΩΝ 361 ΚΑΙ 362 ΤΟΥ ΠΚ, πράγμα που γίνεται με τελολογικό περιορισμό. Η άποψη αυτή σύμφωνα με το ανωτέρω Καθηγητή αποκρούεται με το βάσιμο επιχείρημα ότι είναι αδύνατο να χαραχθούν σαφή όρια του οικογενειακού κύκλου (λ.χ. ερωτάται: Πόσο στενός πρέπει να είναι ο συγγενικός δεσμός; Είναι αναγκαία η συνοίκηση; κτλ) και ακόμη πιο δύσκολο να ορισθούν οι λοιποί στενοί κύκλοι.
Τέταρτη γνώμη προσπαθεί να αιτιολογήσει τη μη τιμωρία παρόμοιων ανακοινώσεων με την επίκληση λόγου που αίρει τον άδικο χαρακτήρα της πράξης, λ.χ. την ελευθερία έκφρασης στην οικογένεια, έναν χώρο όπου ο άνθρωπος πρέπει να μπορεί να μιλάει ελεύθερα! Πέμπτη πάλι άποψη, υποστηρίζει ότι επειδή ο άνθρωπος πρέπει να έχει ένα τελευταίο καταφύγιο όπου να είναι ελεύθερος να εκτονώσει τα συναισθήματά του, πρέπει, ενόψει της συνταγματικής προστασίας της ανθρώπινης αξίας και της προσωπικότητας (σε εμάς άρθρο 1 παρ. 2 και 5 παρ. 1 του Σ), να γίνεται ένας τελολογικός περιορισμός των διατάξεων για τη δυσφήμηση και την εξύβριση, ώστε αυτές να μην καλύπτουν τις παραπάνω μορφές συμπεριφοράς. Τέλος, υποστηρίζεται ότι στις περιπτώσεις αυτές λείπει ο δόλος, η συνείδηση του αδίκου, κλπ ή ότι συντρέχει λόγος που αίρει το τιμωρητό.
Ορθότερο κατά τον κ. Σπινέλλη, είναι να αναζητείται η λύση με ερμηνεία κάθε φορά των συγκεκριμένων διατάξεων. Το άρθρο 361 του ΠΚ για την εξύβριση δίνει τη δυνατότητα ερμηνείας που στηρίζεται στην έννοια του έννομου αγαθού της τιμής, ενώ στη δυσφήμηση το άρθρο 362 του ΠΚ περιγράφει σαφώς την αξιόποινη συμπεριφορά, ώστε τα περιθώρια τελολογικής ερμηνείας είναι πολύ στενά. Έτσι, η ρητή ή συμβολική αμφισβήτηση της σύνδεσης του ατόμου με το status τιμής του (που συνιστά εξύβριση κατά το άρθρο 361 του ΠΚ) έχει σημασία στο βαθμό που ο ίδιος ο ενδιαφερόμενος ή πρόσωπα που συνδέονται με αυτόν το αντιλαμβάνονται άμεσα, ενώ όταν μειώνεται σημαντικά ή εκλείπει αυτή η αμεσότητα, η επίδραση αυτών των εκδηλώσεων στο status τιμής εξασθενεί ή είναι τελείως ανύπαρκτη. Έτσι, αν ο φορέας της τιμής δεν έχει κανενός είδους κοινωνική επαφή με ένα από τα μέλη της οικογένειας, η καταφρονητική εκδήλωση που γίνεται στον κύκλο της δεν προσβάλλει την τιμή του κατά το άρθρο 361 του ΠΚ.
Άλλως ειπείν, είναι σημαντικό να τονιστεί ότι αν υπάρχει ή όχι προσβολή του εννόμου αγαθού της τιμής κρίνεται όχι τόσο ανάλογα με τη σχέση ανάμεσα σ’ αυτόν που εκδηλώνεται και στον αποδέκτη, αλλά ανάμεσα στον αποδέκτη και το φορέα της τιμής. Είναι, επομένως, δυνατό να υποστηριχθεί βάσιμα ότι η ρητή ή συμβολική αμφισβήτηση της συνδέσεως του ατόμου προς το status τιμής είναι τόσο πιο σημαντική όσο ο ίδιος ο ενδιαφερόμενος ή πρόσωπα που συνδέονται μ’ αυτόν την αντιλαμβάνονται. Επομένως, η επίδραση των άμεσων κοινωνικών προσβολών (κρίσεις, βρισιές κλπ) στην οντολογική πλευρά του status τιμής εξασθενεί ή εξαφανίζεται όταν λιγοστεύει ή λείπει η αμεσότητα της κοινωνικής επαφής.
Κωνσταντίνα Β. Πουρνάρα
Δικηγόρος