Υποχρέωση απόδοσης από τον κακόπιστο νομέα κληρονομίας των ωφελημάτων απορρεόντων από τη χρήση και εκμετάλλευση (1874 ΑΚ) καθώς και πληροφόρησης του κληρονόμου για την τρέχουσα κατάσταση αυτής (1880 ΑΚ)
Από το συνδυασμό των διατάξεων των άρθρων 1096, 1098, 961 και 962 ΑΚ προκύπτει ότι ο νομέας αλλοτρίου πράγματος αν ήταν κακόπιστος κατά το χρόνο που κατέλαβε το πράγμα, ή αν έμαθε αργότερα ότι δεν έχει δικαίωμα νομής, υπέχει από τότε, ως προς το πράγμα και τα ωφελήματα του πράγματος την ίδια ευθύνη που έχει και για το χρόνο μετά την επίδοση της αγωγής. Δηλαδή, ενέχεται σε απόδοση των εξαχθέντων ωφελημάτων αλλά και για τα ωφελήματα, τα οποία από δική του υπαιτιότητα δεν εισέπραξε ενώ κατά τους κανόνες της τακτικής διαχείρισης μπορούσε να εισπράξει. Η ενοχή υφίσταται ανεξαρτήτως αιτίας για την οποία νέμεται το πράγμα και ανεξαρτήτως οχλήσεως προς απόδοση και αρκεί η πληροφόρηση του νομέα με οποιονδήποτε τρόπο ότι δεν έχει δικαίωμα νομής. Ωφελήματα δε είναι όχι μόνον οι καρποί του πράγματος ή του δικαιώματος, αλλά και κάθε όφελος που παρέχει η χρήση του πράγματος ή του δικαιώματος (ΑΚ 962). Επομένως, ωφέλημα είναι και κάθε όφελος που έχει ο νομέας από την ενοίκηση ή την κατ’ άλλο τρόπο χρήση του πράγματος από τον ίδιο συνεπεία των οποίων εξοικονομεί τη δαπάνη στην οποία θα υποβαλλόταν, αν μίσθωνε άλλο όμοιο πράγμα, οπότε η ωφέλεια συνίσταται στην εξοικονόμηση της σχετικής δαπάνης για τα μισθώματα. Εξάλλου, κατά το άρθρο 1099 ΑΚ, αν ο νομέας απέκτησε τη νομή του πράγματος με παράνομη πράξη αφαίρεση δηλαδή υπαίτια από τον κύριο χωρίς τη θέλησή του τη νομής του πράγματος ευθύνεται σε αποζημίωση του κυρίου κατά τις διατάξεις για τις αδικοπραξίες, (άρθρο 914 επ ΑΚ) δηλαδή σε πλήρες διαφέρον, το οποίο περιλαμβάνει τόσον τη θετική όσον και την αποθετική ζημία που υπέστη ο κύριος από την αφαίρεση και τη μη απόδοση σ’ αυτόν της νομής του πράγματος, χωρίς να ενδιαφέρει η καλή ή η κακή πίστη αυτού ή η αν η ενέργεια του αποτελεί ή όχι ποινικό αδίκημα. Οι παρεχόμενες από τις παραπάνω διατάξεις αγωγές προς απόδοση των ωφελημάτων, δεν έχουν ως θεμέλιο τη βλάβη της νομής του ενάγοντος, αλλά απορρέουν από το δικαίωμα της κυριότητας, δεν ανήκουν δε στον εκάστοτε κύριο του πράγματος, αλλά σε εκείνον ο οποίος κατά τον προαναφερόμενο κρίσιμο χρόνο, που συνέβη το θεμελιωτικό της σχετικής αξίωσης γεγονός, ήταν κύριος αυτού. Περαιτέρω, από τις διατάξεις των άρθρων 1874, 1876, 1877, 1096, 1098 ΑΚ συνάγεται ότι ο κακόπιστος νομέας δηλαδή εκείνος που γνωρίζει ή από βαρειά αμέλειά του αγνοεί ότι δε δικαιούται να νέμεται τα κληρονομιαία, όπως και ο καλόπιστος νομέας για τον μετά την επίδοση της περί κλήρου αγωγής χρόνο, υποχρεούται να αποδώσει τα ωφελήματα που έχουν εξαχθεί από τα πράγματα, όπως και εκείνα που δεν εισέπραξε από δική του υπαιτιότητα, ενώ μπορούσε να τα εισπράξει με τους κανόνες της τακτικής διαχείρισης, οι δε σχετικές αξιώσεις ασκούνται είτε με την περί κλήρου αγωγή είτε και αυτοτελώς χωρίς να προσαπαιτείται η προηγούμενη μεταγραφή της αποδοχής της κληρονομιάς. Ειδικότερα δε, η ευθύνη του κακόπιστου είναι ανεξάρτητη από την επίδοση της αγωγής, καθόσον η κακή του πίστη μπορεί να έχει αρχίσει ήδη προτού εναχθεί από τον κληρονόμο. Από την ως άνω διάταξη του άρθρου 1877 § 1 του ΑΚ προκύπτει ότι αντικείμενο της καλής ή της κακής πίστεως του νομέα είναι το κληρονομικό δικαίωμα, το οποίο αυτός αντιποιείται. Από την ίδια διάταξη συνάγεται ότι ως καλόπιστος θεωρείται ο νομέας της κληρονομιάς, όταν πιστεύει, χωρίς βαρειά του αμέλεια, ότι είναι κληρονόμος. Κακής πίστεως είναι, αντιθέτως, ο νομέας που, όταν αποκτά τη νομή της κληρονομιάς, γνωρίζει ή αγνοεί από βαρειά του αμέλεια ότι δεν είναι κληρονόμος (βλ. Κουσούλη σε Γεωργιάδη – Σταθόπουλου, Αστικός Κώδικας, Κληρονομικό Δίκαιο, τ. X, υπό αρθρ. 1874 – 1878 αριθμ, 3, 17). Εξάλλου κατά το άρθρο 983 ΑΚ η νομή, ως δικαίωμα, μεταβιβάζεται αυτοδικαίως με την επαγωγή στους κληρονόμους του νομέα και χωρίς να αποκτήσουν τη φυσική εξουσία των ενσωμάτων αντικειμένων της κληρονομιάς. Προϋποθέσεις για τη μεταβίβαση αυτή είναι η κατά το χρόνο του θανάτου του κληρονομούμενου νομή του πράγματος εκ μέρους αυτού και η κατά τον ίδιο χρόνο στο πρόσωπο του διαδόχου στη νομή ύπαρξη της ιδιότητας του αληθούς κληρονόμου είτε εκ διαθήκης είτε εξ αδιαθέτου, όταν δε οι κληρονόμοι είναι περισσότεροι υπάρχει μεταξύ τους με βάση τον κανόνα που θέτει το άρθρο 1884 ΑΚ σχέση κοινωνίας κατά ιδανικά μέρη ανάλογα με την κληρονομική μερίδα του καθενός (ΑΠ 448/2015, ΕφΘεσ 33/2014, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ).
Κατά το άρθρο 1880 ΑΚ, ο νομέας της κληρονομιάς έχει υποχρέωση να δώσει στον κληρονόμο πληροφορίες για την κατάσταση της κληρονομιάς, καθώς και για την τύχη των αντικειμένων της. Την ίδια υποχρέωση έχει και: 1. όποιος, χωρίς να είναι νομέας της κληρονομιάς, παίρνει απ’ αυτήν ένα πράγμα στη νομή του πριν καταλάβει τη νομή ο κληρονόμος, 2. όποιος από το θάνατο του κληρονομουμένου βρισκόταν μ` αυτό σε οικιακή κοινωνία.
Με τη διάταξη αυτή ο νομοθέτης διευκολύνει τον κληρονόμο, ο οποίος σκοπεύοντας να ασκήσει την περί κλήρου αγωγή, συχνά βρίσκεται σε αδυναμία να γνωρίζει με ακρίβεια και πληρότητα, είτε το συγκεκριμένο περιεχόμενο της κληρονομιάς, είτε την παρούσα κατάσταση των στοιχείων που τη συνθέτουν. Γι` αυτό συνοδεύεται η περί κλήρου κύρια αξίωση με δυο αντίστοιχες παρεπόμενες αξιώσεις και συγκεκριμένα αυτή για εγχείριση καταλόγου με στοιχεία της κληρονομιάς (ΑΚ 304) και εκείνη για παροχή πληροφοριών για την κατάσταση της κληρονομιάς και την τύχη των αντικειμένων της. Οι παρεπόμενες αυτές αξιώσεις, που έχει μόνον ο κληρονόμος κατά του νομέα της κληρονομιάς με την τεχνική του όρου έννοια (ΑΚ 1871), δηλαδή αυτού που κατέλαβε τα κληρονομιαία και αντιποιείται το κληρονομικό δικαίωμα, μπορούν να ασκηθούν είτε μαζί με την περί κλήρου αγωγή, είτε και αυτοτελώς, πριν απ’ αυτή στο δικαστήριο της κληρονομιάς [ΑΠ 13 8/2017, ΑΠ 298/2013, ΑΠ 1638/2005, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ. X.
Κατά τη διάταξη του άρθρου 257 περίπτ. 17 του ΑΚ, η οποία ορίζει ότι σε πενταετή παραγραφή υπόκειται οι αξιώσεις των κάθε είδους μισθών, των καθυστερουμένων προσόδων, συντάξεων, διατροφής και κάθε άλλης παροχής που επαναλαμβάνεται περιοδικά, προκύπτει ότι λόγω της γενικότητας των όρων “καθυστερουμένων προσόδων” και “κάθε άλλης παροχής που επαναλαμβάνεται περιοδικά”, περιλαμβάνονται σ` αυτούς οι καρποί, φυσικοί ή πολιτικοί και τα ωφελήματα τα οποία η χρησιμοποίηση του πράγματος περιοδικώς παρέχει. Συνακόλουθα, στην προβλεπόμενη από τη διάταξη αυτή πενταετή παραγραφή υπόκεινται και οι αξιώσεις του κοινωνού πράγματος κατά του συγκοινωνού, που έκανε αποκλειστική χρήση του κοινού, για απόδοση ανάλογης μερίδας των ωφελημάτων από τη χρήση αυτή. Κατά δε τα άρθρα 251 και 253 του ΑΚ η παραγραφή των παραπάνω αξιώσεων αρχίζει μόλις λήξει το έτος μέσα στο οποίο γεννήθηκε κάθε περιοδική παροχή και ήταν δυνατή η δικαστική επιδίωξή της (ΑΠ 440/2000, ΠΠΡ 168/2018).
Λαμπρινή Σταμέλου, δικηγόρος
info@efotopoulou.gr