Προσβολή προσωπικότητας στο πεδίο του οικογενειακού δικαίου – διατήρηση εξωσυζυγικής σχέσης – αξίωση για ηθική βλάβη του συζύγου
Σύμφωνα με τη διάταξη του άρθρου 57 εδ. α` του ΑΚ, όποιος προσβάλλεται παράνομα στην προσωπικότητά του έχει δικαίωμα να απαιτήσει να αρθεί η προσβολή και να μην επαναληφθεί στο μέλλον. Εξάλλου, κατά τις διατάξεις του άρθρου 59 του ΑΚ, στις περιπτώσεις των δύο προηγούμενων άρθρων (στις οποίες περιλαμβάνεται και το άρθρο 57), το δικαστήριο με την απόφασή του, ύστερα από αίτηση αυτού που έχει προσβληθεί και αφού λάβει υπόψη το είδος προσβολής μπορεί επιπλέον να καταδικάσει τον υπαίτιο να ικανοποιήσει την ηθική βλάβη αυτού που έχει προσβληθεί, η ικανοποίηση συνίσταται σε πληρωμή χρηματικού ποσού, σε δημοσίευμα, ή σε οτιδήποτε επιβάλλεται από τις περιστάσεις. Με τις διατάξεις αυτές παρέχεται το δικαίωμα της απόκρουσης κάθε προσβολής της προσωπικότητας, δηλαδή των αγαθών που συνδέονται αναπόσπαστα με το πρόσωπο και συγκροτούν τη σωματική, την ψυχική και την κοινωνική ατομικότητα του ανθρώπου. Τα αγαθά αυτά δεν αποτελούν αυτοτελή δικαιώματα, αλλά επιμέρους εκδηλώσεις – εκφάνσεις του ενιαίου δικαιώματος επί της ίδιας προσωπικότητας έτσι ώστε η προσβολή οποιασδήποτε έκφανσης αυτής να σημαίνει και προσβολή του ενιαίου αυτού δικαιώματος. Στις εκδηλώσεις της προσωπικότητας με την προαναφερόμενη έννοια, περιλαμβάνεται και η τιμή και υπόληψη του ατόμου, δηλαδή η ηθική αξία που έχει πηγή την ατομικότητα και αντικατοπτρίζεται στην εκτίμηση των άλλων ατόμων του κοινωνικού συνόλου γι` αυτόν, η ψυχική υγεία και ο συναισθηματικός κόσμος του ατόμου (ΑΠ 56/2009, ΑΠ 1339/2008, ΑΠ 1337/2008, ΑΠ 1987/2007, ΑΠ 195/2007, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ ΕφΑθ 6982/2007, ΕπισκΕμπΔ 2008 σελ. 189, ΕφΑθ 6720/2000, ΕλΔ 43.1495, ΕφΑθ 6277/1999, ΕλΔ 41.1431, ΕφΑθ 5715/1999, ΝοΒ 49.848, ΕφΑθ 1688/1998, ΕλΔ 39.667, ΕφΑθ 12154/1990, ΕλΔ 32.1673, Γεωργιάδης-Σταθόπουλος Αστ. Κώδ. Γεν. Αρχ. άρθρ. 57 II 3γ αρ. 6 σελ. 100).
Προσβολή της προσωπικότητας, κατά την έννοια των διατάξεων του άρθρου 57 του Α.Κ, υπάρχει σε κάθε περίπτωση μειωτικής επέμβασης στη σφαίρα αυτής από τρίτο, δηλαδή σε οποιοδήποτε από τα αγαθά που τη συνθέτουν και που συνιστούν προσδιοριστικά στοιχεία της ταυτότητας του ατόμου, με την οποία (επέμβαση) διαταράσσεται η κατάσταση σε μια ή περισσότερες εκδηλώσεις της σωματικής ή ψυχικής, πνευματικής και κοινωνικής ατομικότητας του βλαπτομένου κατά το χρόνο της προσβολής. Η προσβολή είναι παράνομη, όταν η επέμβαση στην προσωπικότητα του άλλου, δεν είναι επιτρεπτή από το δίκαιο ή γίνεται κατ` ενάσκηση δικαιώματος, το οποίο, όμως, είναι, από άποψη έννομης τάξης, μικρότερης σπουδαιότητας ή ασκείται καταχρηστικά (ΑΠ 56/2009, ΑΠ 1339/2008, ΑΠ 1987/2007, ΑΠ 195/2007, ο.π, ΑΠ 1897/2006 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΑΠ 1252/2003, ΕλΔ 46.486, ΑΠ 1599/2000, ΕλΔ 42.1345). Ενόψει της σύγκρουσης των προστατευόμενων αγαθών προς τα προστατευόμενα αγαθά της προσωπικότητας των άλλων ή προς το συμφέρον της ολότητας πρέπει να αξιολογούνται και να σταθμίζονται στη συγκεκριμένη περίπτωση τα συγκρινόμενα έννομα αγαθά και συμφέροντα για τη διακρίβωση της ύπαρξης προσβολής του δικαιώματος επί της προσωπικότητας και ο παράνομος χαρακτήρας της (ΑΠ 56/2009 ό.π, ΑΠ 1897/2006 ό.π.). Για την προστασία της προσωπικότητας δεν απαιτείται η ύπαρξη υπαιτιότητας (πταίσματος) του προσβάλλοντος. Απαιτείται, όμως για την αξίωση αποζημίωσης και χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης, αφού το άρθρο 57 εδ. γ` του ΑΚ παραπέμπει στις διατάξεις περί αδικοπραξίας, δηλαδή στις διατάξεις των άρθρων 914 επ. του Α (ΑΠ 56/2009, ΑΠ 1339/2008, ΑΠ 1987/2007, άπ., ΑΠ 62/2007 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΑΠ 1897/2006 ό.π., ΑΠ 391/2006, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ). Στην έννοια της υπαιτιότητας (πταίσματος) περιλαμβάνεται τόσο ο δόλος όσο και η αμέλεια (ΑΠ 1987/2007 ό.π, ΑΠ 391/2006 ό.π.).
Στο πεδίο του οικογενειακού δικαίου και ειδικότερα των συζυγικών σχέσεων γίνεται δεκτό ότι κάθε άτομο, είναι καταρχήν ελεύθερο, κατά την ανάπτυξη της προσωπικότητός του, να διαμορφώνει ελευθέρως τις σχέσεις του με τους συνανθρώπους του, υπό την προϋπόθεση όμως ότι δεν προσβάλλει τα δικαιώματα των άλλων και, δεν ενεργεί εναντίον των χρηστών ηθών. Από τον κανόνα αυτό δεν εξαιρείται, μετά την κατάργηση του αξιοποίνου της μοιχείας η υπό τρίτου προσώπου διατήρηση με έγγαμο σχέσεων, οι οποίες είναι αντίθετες προς τη φύση του γάμου και κλονίζουν τη σχέση αυτού (ΕφΘεσ 2033/2003, Αρμ 2005.1048, ΕφΘεσ 1280/2001, Αρμ 2001.1050). Αν όμως οι σχέσεις αυτές εκτυλίσσονται υπό περιστάσεις που οδηγούν σε μείωση της υπολήψεως του άλλου συζύγου, τότε προσλαμβάνουν το χαρακτήρα παράνομης προσβολής της προσωπικότητος του τελευταίου και εκτός των άλλων συνεπειών γεννούν υπέρ αυτού και αξίωση για χρηματική ικανοποίηση, κατά το άρθρο 59 ΑΚ, τόσο κατά του υπαιτίως αθετήσαντος τις συζυγικές υποχρεώσεις συζύγου όσο και κατά του τρίτου (ΑΠ 1834/2001, Αρμ 2002.541, ΕφΑθ 10504/1986, ΕλΔ 28.1315 και τις εκεί παραπομπές σε νομολογία και θεωρία, προσκομιζόμενες, για δε τη νομιμοποίηση του τρίτου, βλ. Κουνουγέρη – Μανωλεδακη, Οικ. Δίκ, Τόμος Ι, έκδ. Δ`, σελ. 170 Στ. Πατεράκης Η Χρηματική Ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης έκδ. 1995, σελ. 166).
Μαρία Τζαβέλα
Δικηγόρος, LL.M.
E-mail: info@efotopoulou.gr