Προϋποθέσεις ευθύνης προστήσαντος από πταίσμα του προστηθέντος κατ’ άρθρον 334 παρ. 1 ΑΚ

Σύμφωνα με το άρθρο 334 παρ. 1 ΑΚ «Ο οφειλέτης ευθύνεται για το πταίσμα των προσώπων που χρησιμοποιεί για να εκπληρώσει την παροχή, όπως για δικό του πταίσμα»[1]. Ευθύνη του προσώπου ιδρύεται κατ’ αρχήν για τις δικές του πράξεις, τις υπαίτιες (υποκειμενική ευθύνη), κατ’ εξαίρεση και τις ανυπαίτιες (αντικειμενική ευθύνη). Η ευθύνη είναι ατομική, προσωπική. Το δίκαιο, ωστόσο, αναγνωρίζει και περιπτώσεις ευθύνης ενός προσώπου για αλλότριες πράξεις (κατά κανόνα υπαίτιες, κατ’ εξαίρεση και ανυπαίτιες).

Ηθική δικαιολόγηση για την απόκλιση αυτή προσφέρουν δύο κυρίως παράγοντες: Αφενός το γεγονός ότι πολλές φορές την ωφέλεια από μια δραστηριότητα, στο πλαίσιο της οποίας προκλήθηκε ζημία, δεν έχει κατά κύριο λόγο ο πράξας, αλλά άλλο πρόσωπο. Τούτο συμβαίνει όταν το εν λόγω πρόσωπο χρησιμοποιεί την εργασία του πράξαντος, αξιοποιώντας την για λογαριασμό του και διευρύνοντας έτσι το πεδίο δραστηριότητάς του. Στις περιπτώσεις αυτές κρίνεται δίκαιο να φέρει ο ωφελούμενος την ευθύνη απέναντι στον ζημιωθέντα, καθότι για δικό του λογαριασμό επιχειρήθηκε η πράξη που προκάλεσε τη ζημία, αυτός είναι ο «κύριος» της υπόθεσης. Ο τελευταίος είναι κατά τεκμήριο και ο ωφελούμενος απ’ αυτή την πράξη και επομένως θα πρέπει να φέρει τον κίνδυνο, άρα και την ευθύνη για τις τυχόν δυσμενείς συνέπειές της. Οι σπουδαιότερες γενικές ρυθμίσεις αυτής της κατηγορίας εντοπίζονται στις 334 και 922 ΑΚ.

Αφετέρου το γεγονός ότι πολλές φορές η επιμέλεια και η φροντίδα του προσώπου που προκάλεσε τη ζημία ή απλώς ο έλεγχος των συγκεκριμένων πράξεών του έχει για διάφορους λόγους ανατεθεί (εκ νόμου ή συμφωνίας) σε άλλο πρόσωπο. Στην περίπτωση αυτή, το τελευταίο πρέπει να φέρει και την ευθύνη για τις πράξεις του πρώτου (βλ. λ.χ. 923 ΑΚ).

Ειδικότερα, για την εφαρμογή του κανόνα της απόλυτης ευθύνης του οφειλέτη έναντι του δανειστή για ξένο πταίσμα κατ’ άρθρον 334 παρ. 1 ΑΚ, ήτοι για το πταίσμα των προσώπων που χρησιμοποιεί προς εκπλήρωση της παροχής, απαιτείται η συνδρομή των εξής προϋποθέσεων:

α) Ύπαρξη ενοχικής σχέσης μεταξύ δανειστή και οφειλέτη. Στην περίπτωση της 334 ΑΚ, λόγος ευθύνης είναι η αθέτηση ενοχικής υποχρέωσης. Πρέπει, συνεπώς, να προϋπάρχει ενοχική σχέση μεταξύ του κυρίου της υπόθεσης και του ζημιωθέντος, η σχέση αυτή να παραβιάζεται με οποιονδήποτε τρόπο (αδυναμία παροχής, υπερημερία οφειλέτη, πλημμελής εκπλήρωση) και ακόμη να υπάρχει πταίσμα του βοηθού εκπλήρωσης, που ισχύει σαν πταίσμα του οφειλέτη. Επομένως, η θεμελίωση της ευθύνης του τελευταίου δε γίνεται μόνο βάσει της 334 ΑΚ, αλλά σε συνδυασμό με τις 335 επ. ΑΚ. Η ενοχή μεταξύ του κυρίου της υπόθεσης και του ζημιωθέντος μπορεί να πηγάζει είτε από δικαιοπραξία (συνήθως σύμβαση μεταξύ τους), είτε απευθείας από το νόμο. Η 334 ΑΚ εννοεί οποιονδήποτε οφειλέτη, ανεξάρτητα από το γενεσιουργό λόγο της ενοχής.

β) Ανάμιξη του ενδιάμεσου προσώπου με τη βούληση του κυρίου της υπόθεσης. Το άρθρο 334 ΑΚ προβλέπει ότι ο ενδιάμεσος είναι πρόσωπο που ο οφειλέτης «χρησιμοποιεί» προς εκπλήρωση της παροχής. Η ανάμιξη δηλαδή αυτού του προσώπου πρέπει να γίνεται με τη βούληση του οφειλέτη. Η αυτόβουλη επέμβαση τρίτου δεν αρκεί. Μεταγενέστερη όμως έγκριση της ανάμιξής του από τον οφειλέτη θα θεωρηθεί ότι θεραπεύει το ελάττωμα. Η βούληση του οφειλέτη θα περιλαμβάνεται συνήθως σε σύμβασή του με το βοηθό εκπλήρωσης, λ.χ. σε σύμβαση εργασίας, έργου, εντολής κ.λπ.. Η ύπαρξη, ωστόσο, σύμβασης δεν είναι αναγκαία. Αρκεί και μη δικαιοπρακτική βούληση του οφειλέτη, π.χ. αποδοχή απ’ αυτόν της προσφοράς υπηρεσιών συγγενούς, φίλου κ.λπ., όπως ιδίως θα συμβαίνει στις σχέσεις φιλοφροσύνης. Επίσης αρκεί και η de facto συμβατική σχέση μεταξύ οφειλέτη και βοηθού εκπλήρωσης, όπως αυτή π.χ. που προκύπτει από άκυρη σύμβαση. Η μη δικαιοπρακτική όμως βούληση του οφειλέτη σ’ αυτές τις περιπτώσεις δεν πρέπει να πάσχει νομικό ελάττωμα. Συγκεκριμένα, δεν πρέπει να υπάρχει δικαιοπρακτική ανικανότητα του οφειλέτη, ούτε πλάνη, απάτη ή απειλή σε βάρος του. Επομένως, από τις προϋποθέσεις της δικαιοπραξίας μπορεί να λείπει το βασικό στοιχείο της νομικής δέσμευσης, όχι όμως οι προϋποθέσεις που προβλέπονται για την κατοχύρωση της ωριμότητας και της γνησιότητας της βούλησης.

γ) Πταίσμα του βοηθού εκπλήρωσης. Ο βοηθός εκπλήρωσης πρέπει να ενήργησε με υπαιτιότητα. Αντίθετα, πταίσμα του οφειλέτη δεν απαιτείται. Εδώ έγκειται ακριβώς το νόημα και ο σκοπός της 334 παρ. 1 ΑΚ, καθότι η εν λόγω διάταξη καθιερώνει αντικειμενική ευθύνη για τον οφειλέτη, ο οποίος και χωρίς δικό του πταίσμα θα ευθύνεται, επειδή υπέπεσε σε πταίσμα ο βοηθός. Το πταίσμα του τελευταίου θα θεωρηθεί «ίδιον» του οφειλέτη. Για το πταίσμα του βοηθού εκπλήρωσης θα απαιτηθεί δόλος ή αμέλεια (330 ΑΚ). Αν στη συγκεκριμένη ενοχή δεν ισχύει ο κανόνας της 330 ΑΚ, αλλά ο οφειλέτης ευθύνεται περιορισμένα, θα απαιτηθεί και θα αρκεί ανάλογος βαθμός και για το πταίσμα του βοηθού εκπλήρωσης. Επομένως, η 334 ΑΚ δε μεταβάλλει το μέτρο της ευθύνης, αλλά απλώς ορίζει ότι το πταίσμα του βοηθού ισχύει σαν πταίσμα του οφειλέτη. Αν η ευθύνη του οφειλέτη είναι αντικειμενική, η ύπαρξη πταίσματος του βοηθού εκπλήρωσης θα είναι περιττή. Τέλος, το πταίσμα του βοηθού εκπλήρωσης προϋποθέτει και ικανότητά του προς καταλογισμό. Αν ο βοηθός δεν είναι ικανός προς καταλογισμό, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι ενήργησε υπαίτια και επομένως ο οφειλέτης, κατά τον κανόνα της υποκειμενικής ευθύνης, δε θα ευθύνεται.

δ) Αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ υπαίτιας συμπεριφοράς και εκπλήρωσης παροχής (ένταξη της ενέργειας του προστηθέντος στο πεδίο δράσης του προστήσαντος). Κατά τη διατύπωση της ως άνω διάταξης, απαιτείται η ύπαρξη αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της υπαίτιας συμπεριφοράς του βοηθού εκπλήρωσης και της υπηρεσίας που έχει αναλάβει για την εκπλήρωση της παροχής. Στα καθήκοντα για την εκπλήρωση της παροχής εντάσσεται και η τήρηση των παρεπόμενων υποχρεώσεων φροντίδας κ.λπ.. Επομένως, η ευθύνη του οφειλέτη (προστήσαντος) υπάρχει: α) Όταν η ζημιογόνος συμπεριφορά του βοηθού εκπλήρωσης συνιστά πράξη εκπλήρωσης ή μέρος αυτής ή αναγκαία προπαρασκευαστική ενέργεια για την εκπλήρωση. β) Όταν η ζημιογόνος συμπεριφορά, αν και δεν αποτελεί μέρος των ενεργειών προς εκπλήρωση της παροχής, τελεί σε άμεσο αιτιώδη σύνδεσμο προς αυτές. γ) Όταν η ζημία προκλήθηκε κατά κατάχρηση υπηρεσίας, η οποία υπάρχει όταν η πράξη που συνιστά την υπαίτια συμπεριφορά τελέσθηκε από το βοηθό κατά παράβαση των οδηγιών που δόθηκαν σ’ αυτόν ή καθ’ υπέρβαση αυτών και εφόσον η πράξη αυτή βρίσκεται σε στενό αιτιώδη σύνδεσμο προς τα καθήκοντά του. Θα πρέπει, πάντως, να επισημανθεί ότι κατά την κρατούσα σήμερα άποψη, η σχέση μεταξύ οφειλέτη και βοηθού εκπλήρωσης δεν απαιτείται να είναι σχέση εξάρτησης, υπό την έννοια της ύπαρξης δυνατότητας ελέγχου και εποπτείας από τον οφειλέτη του τελευταίου. Συνεπώς, βοηθός εκπλήρωσης μπορεί να είναι και ελεύθερος επιχειρηματίας αν υπάρχει δικαίωμα επιλογής.

 

Εμμανουέλα Μανωλιδάκη, δικηγόρος

info@efotopoulou.gr

 

[1] Βλ. Β. Α. Βαθρακοκοίλη, ΕρΝομΑΚ, Ερμηνεία – Νομολογία Αστικού Κώδικα (κατ’ άρθρο), Τόμος Β’, Γενικό Ενοχικό, Άρθρα 287-495, Αθήνα 2003, σελ. 194-201 και Μ. Π. Σταθόπουλο, Γενικό Ενοχικό Δίκαιο, Τρίτη Έκδοση, Εκδόσεις Α. Ν. Σάκκουλα, σελ. 134-149.