Πολιτική αγωγή στην ποινική δίκη από τους κληρονόμους του παθόντος
Το ποινικό δικονομικό δίκαιο αναγνωρίζει την ιδιότητα του διαδίκου στην ποινική δίκη στον παθόντα από το έγκλημα που τελέσθηκε, για την άσκηση των αξιώσεών του που απορρέουν από το αστικό δίκαιο.
Μπορεί δηλαδή ενώπιον του ποινικού δικαστηρίου να ασκηθεί, σύμφωνα με το άρθρο 63 ΚΠΔ, και η πολιτική αγωγή περί αποζημίωσης και αποκατάστασης της ζημίας που προκλήθηκε από το έγκλημα, καθώς και χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης ή ψυχικής οδύνης. Το ποιος νομιμοποιείται λοιπόν, ενεργητικώς να παρασταθεί στο ποινικό δικαστήριο ως «πολιτικώς ενάγων» προσδιορίζεται από τις διατάξεις του αστικού δικαίου (914 επ. ΑΚ) και είναι δηλαδή οι παθόντες από την αξιόποινη πράξη ή οι αμέσως ζημιωθέντες από αυτήν.
Σύμφωνα με τα ανωτέρω, δε δικαιούνται να παραστούν ως πολιτικώς ενάγοντες στην ποινική διαδικασία οι εμμέσως μόνο ζημιωθέντες από το έγκλημα και όσοι δεν έχουν υποστεί προσωπική προσβολή από το έγκλημα. Σύμφωνα δηλαδή με την υποστηριζόμενη στη θεωρία θέση, οι απλοί δικαιοδόχοι, όσοι δηλαδή απέκτησαν την αξίωση αποζημίωσης με τρόπο παράγωγο (δανειστές, εκδοχείς, κληρονόμοι), μη έχοντας υποστεί προσωπική προσβολή και άμεση ζημία από το έγκλημα δεν έχουν δικαίωμα παράστασης ως «πολιτικώς ενάγοντες» (βλ. Καρρά Α., Ποινικό Δικονομικό Δίκαιο, αρ. 455, και στις εκεί παραπομπές σε Ανδρουλάκη και Ψαρούδα-Μπενάκη). Η παράσταση των κληρονόμων του θύματος στην ποινική δίκη έρχεται, σύμφωνα με τη θεωρία, σε αντίθεση με τον προσωπικό χαρακτήρα της πολιτικής αγωγής. Οι κληρονόμοι δε μπορούν να θεωρηθούν «αμέσως» ζημιωθέντες, διότι δεν υπέστησαν προσωπική ζημία από το έγκλημα και συνεπώς πρέπει να αποκλειστεί η δυνατότητα άσκησης ή και συνέχισης της πολιτικής αγωγής από αυτούς, τόσο ως προς την αξίωση αποζημίωσης από το έγκλημα, όσο και στην χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης (βλ. Μαργαρίτη Λ., Ερμηνεία κατ’ άρθρο ΚΠοινΔικ, άρθρο 63, αρ. 10, όπου και παραπομπή σε Μαργαρίτη Λ., Πολιτική αγωγή: Θάνατος του δικαιούχου και δικαίωμα παραστάσεως των κληρονόμων του, ΠοινΔικ 2005, σελ. 1307 επ.). Τα μέλη, όμως, της οικογένειας του θύματος σε περίπτωση θανάτωσής του, δικαιούνται να ασκήσουν πολιτική αγωγή για την ικανοποίηση λόγω ψυχικής οδύνης σύμφωνα με το άρθρο 932 εδ. γ΄ΑΚ, οπότε όμως ενεργούν στο δικό τους όνομα και για λογαριασμό τους.
Όμως σύμφωνα με την υποστηριζόμενη στη νομολογία θέση, επειδή σύμφωνα με τον Αστικό Κώδικα η αξίωση της αποζημίωσης από το έγκλημα κληρονομείται και με το θάνατο του παθόντος δικαιούχοι της αξίωσης αποζημίωσης καθίστανται οι κληρονόμοι, νομιμοποιούμενοι σε παράσταση πολιτικής αγωγής για την αξίωση αυτή της αποκατάστασης της ζημίας που υπέστη το θύμα. Στο σημείο, όμως, αυτό η νομολογία κάνει μια διάκριση σημαντική. Για την χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης, απαιτεί για να θεωρηθεί η αξίωση κληρονομήσιμη, να έχει επιδοθεί για αυτήν αγωγή (933ΑΚ). Στην υπ’ αριθμ. 116/2010 απόφαση του Άρειου Πάγου κρίθηκε χαρακτηριστικά: «κατά τη διάταξη του άρθρου 933 του ΑΚ, η κατά το άρθρο 932 αξίωση χρηματικής ικανοποιήσεως λόγω ηθικής βλάβης δεν εκχωρείται ούτε κληρονομείται, εκτός αν αναγνωρίσθηκε με σύμβαση ή επιδόθηκε αγωγή. Κατά συνέπεια, η αξίωση για χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης, σε περίπτωση θανάτου του δικαιούχου, μεταβιβάζεται στους κληρονόμους του, εάν αυτός, ενόσω ζούσε, με νομότυπη δήλωση στην προδικασία ή ενώπιον του ποινικού δικαστηρίου μέχρι την έναρξη της αποδεικτικής διαδικασίας, είχε παραστεί ως πολιτικώς ενάγων, κατά τις διατάξεις των άρθρων 63, 64, 68 παράγραφοι 1 και 2 και 82 παράγραφος 1 ΚΠΔ, αφού η κατά την ποινική διαδικασία νομότυπη και παραδεκτή δήλωση άσκησης πολιτικής αγωγής εξομοιώνεται με την άσκηση αγωγής ενώπιον του αρμοδίου πολιτικού δικαστηρίου».
Η νομότυπη δηλαδή δήλωση παράστασης πολιτικής αγωγής του παθόντος (πριν το θάνατό του) ισοδυναμεί κατά την απολύτως κρατούσα άποψη στη νομολογία (ΑΠ 182/2009, ΑΠ 667/2000, ΑΠ 537/1994, ΑΠ 1198/1987, ΑΠ 1064/1989 και μέρος της θεωρίας, βλ. Μαργαρίτη Λ., Ερμηνεία κατ’ άρθρο ΚΠοινΔικ, άρθρο 63, αρ. 10, όπου και σχετικές παραπομπές), με επίδοση σχετικής αγωγής για την αξίωση της ηθικής βλάβης, με αποτέλεσμα οι κληρονόμοι του παθόντος να μπορούν να παρασταθούν ως πολιτικοί ενάγοντες στην ποινική δίκη, εφόσον ο αποβιώσας είχε δηλώσει νομότυπα (άρθρα 82 επ. ΚΠΔ) παράσταση πολιτικής αγωγής.
Θεώνη Κάδρα, Δικηγόρος
e-mail:info@efotopoulou.gr