Ο κανόνας της αθροιστικής απόληψης του αρ. 930 §3 ΑΚ και η εκ του νόμου αυτοδίκαιη ασφαλιστική υποκατάσταση για ΙΚΑ, ΟΑΕΕ και ΟΓΑ
Σύμφωνα με το άρθρο 930 παρ.3 ΑΚ «η αξίωση αποζημίωσης δεν αποκλείεται εκ του ότι κάποιος άλλος έχει την υποχρέωση να αποζημιώσει ή να διατρέφει αυτόν που αδικήθηκε».
Από τη διάταξη αυτή, κατά πάγια νομολογία που παρατίθεται κατωτέρω, συνάγεται γενικότερη αρχή κατά την οποία η κατά του ζημιώσαντος αξίωση του παθόντος για αποζημίωση δεν μπορεί να αποκρουστεί από τον ζημιώσαντα εκ του ότι άλλος εκ του νόμου υποχρεωμένος κατέβαλε στον παθόντα που απέσχε από την εργασία του, τις αποδοχές του ή τα νοσήλια που απαιτήθηκαν για τη θεραπεία του (βλ. ΑΠ 116/2010).
Στις περιπτώσεις αποζημιώσεως για θάνατο, σωματική βλάβη ή βλάβη της υγείας, προκύπτει ότι εκείνος που ζημιώθηκε δικαιούται να λάβει και τις δύο παροχές, τόσο τη ζημία του από τους υποχρέους από την αδικοπραξία, όσο και την αποζημίωση που δικαιούται από άλλον δυνάμει άλλης σχέσεως, όπως είναι η σχέση της κοινωνικής ασφαλίσεως (βλ. ΑΠ 501/1988).
Το άρθρο 930 παρ. 3 ΑΚ δηλαδή θέτει τον κανόνα της ΑΘΡΟΙΣΤΙΚΗΣ ΑΠΟΛΗΨΗΣ της παροχής τρίτου ΚΑΙ αποζημίωσης από τον ζημιώσαντα, με την έννοια ότι η έκταση της υποχρέωσης αποζημίωσης του ζημιώσαντος παραμένει ίδια είτε υπάρχει είτε όχι παροχή από τρίτο στο ζημιωθέντα και σκοπεύει στην πλήρη αποκατάσταση τόσο της περιουσιακής ζημίας όσο και της βλάβης που προκλήθηκε σε μη περιουσιακά αγαθά (βλ. Κλάππας Ι. Ηλίας, Η έκταση της αποζημίωσης σε περίπτωση παροχής τρίτου (ΑΚ 930 εδ. γ΄), ΠειρΝομ 2011, 6).
Κατ’ εξαίρεση του ως άνω κανόνα, με το άρθρο 10 παρ. 5 του ν.δ. 4104/1960, όπως ισχύει σήμερα, θεσπίστηκε αυτοδίκαιη υποκατάσταση του ασφαλιστικού οργανισμού Ιδρύματος Κοινωνικών Ασφαλίσεων (ΙΚΑ). Συγκεκριμένα ορίζεται: «5. Επιφυλασσομένης της εφαρμογής των διατάξεων των άρθρων 34 παρ. 2 και 60 παρ. 3 του Α.Ν. 1846/1951, εφ’ όσον ο ησφαλισμένος ή τα μέλη της οικογενείας του, δύνανται ν’ αξιώσουν κατ’ άλλους νόμους αποζημιώσιν δια ζημίαν προσγενομένην αυτοίς συνεπεία ασθενείας, αναπηρίας ή θανάτου του είς διατροφήν αυτών υποχρέου, η αξίωσις αυτή μεταβιβάζεται είς το ΙΚΑ, δι’ ο ποσόν τούτο οφείλει ασφαλιστικώς παροχάς είς τον δικαιούχον της αποζημιώσεως, καθ’α ειδικώτερον θέλει ρυθμισθή δια Β. Δ/τος, εκδιδομένου προτάσει του Υπουργού Εργασίας μετά γνώμην του Δ.Σ. του ΙΚΑ.».
Εκ του νόμου δηλαδή μεταβιβάζεται η αξίωση του δικαιούχου της αποζημίωσης που είναι ασφαλισμένος στο ΙΚΑ κατά του ζημιώσαντος, ως προς το ποσό των ασφαλιστικών παροχών αυτού το ασφαλιστικού φορέα, και μάλιστα από τη χρονική στιγμή που γεννήθηκε η αξίωση, δηλαδή στο χρόνο επέλευσης της ζημίας (τραυματισμού του ενάγοντος) εκ του ζημιογόνου γεγονότος (άρθρο 18 παρ. 1 του ν.4476/1965).
Με τη διάταξη μάλιστα του άρθρου 47 παρ. 6 του ν. 3518/2006 (ΦΕΚ Α΄ 272/2006) που προβλέπει ότι «οι διατάξεις της παραγράφου 5 του άρθρου 10 του ν.δ. 4104/1960 (ΦΕΚ 147 Α΄) όπως αντικαταστάθηκαν με την παράγραφο 1 του άρθρου 18 του ν.4476/1965 (ΦΕΚ 103 Α΄) και συμπληρώθηκαν με το άρθρο 18 του ν.1654/1986, καθώς και οι διατάξεις του β.δ. 226/23.2/21.3.1973 (ΦΕΚ 66 Α΄) έχουν ανάλογη εφαρμογή και στους ασφαλιστικούς οργανισμούς ελευθέρων επαγγελματιών, ανεξάρτητα απασχολουμένων, καθώς και στον Ο.Γ.Α.» επεκτάθηκε το καθεστώς αυτοδίκαιης υποκατάστασης του ΙΚΑ και σε άλλα ασφαλιστικά ταμεία (όπως ο ΟΑΕΕ και ο ΟΓΑ).
Συνεπώς, εκτός από τις περιπτώσεις (ΙΚΑ, ΟΑΕΕ και ΟΓΑ) όπου περιοριστικά ο νόμος προβλέπει την υποκατάσταση του ασφαλιστικού οργανισμού στα δικαιώματα του ζημιωθέντα, ο ζημιωθείς, ανεξαρτήτως αν ο ασφαλιστικός του φορέας κατέβαλε σε αυτόν τις δαπάνες νοσηλείας του, εξακολουθεί να έχει αξίωση αποζημίωσης απέναντι στον ζημιώσαντα για το σύνολο του ποσού που απαιτήθηκε για τη νοσηλεία του (βλ. Κλάππας Ι. Ηλίας, Η έκταση της αποζημίωσης σε περίπτωση παροχής τρίτου (ΑΚ 930 εδ.γ΄), ΠειρΝομ 2011, 11).
Η ως άνω άποψη είναι η κρατούσα και στη νομολογία. Χαρακτηριστικά με την υπ’ αρ. 116/2010 απόφαση του Αρείου Πάγου, κρίθηκε ότι ο παθών δικαιούται να αξιώσει κατ’ άρθρον 930 εδ. γ΄ ΑΚ τα νοσήλια που του κατέβαλε ο ασφαλιστικός του φορέας (ΤΑΠ-ΟΤΕ), καθώς για τον ΤΑΠ-ΟΤΕ δεν προβλέπεται νομοθετικά υποκατάσταση σε περίπτωση καταβολής ασφαλιστικών παροχών στους ασφαλισμένους του, «οι οποίοι έχουν σωρευτική απαίτηση για την καταβολή της αποζημίωσης από τον ζημιώσαντα και της ασφαλιστικής παροχής από τον ασφαλιστικό τους οργανισμό».
Ενώ και στην υπ’ αρ. 419/2005 απόφαση του Εφετείου Πατρών κρίθηκε ότι «…την αξίωση καταβολής νοσηλίων, νομιμοποιείται να ζητήσει ο ίδιος ο παθών έστω και αν αυτά (νοσήλια) καταβλήθηκαν από οργανισμό κοινωνικής ασφαλίσεως ή από ταμείο ασφαλίσεως ή από ασφαλιστική εταιρεία, δυνάμει συμβάσεως ιδιωτικής ασφαλίσεως, πλην του ΙΚΑ για το οποίο ισχύει η αυτόματη υποκατάσταση του βάσει του άρθρου 18 ν. 1654/1986».
Ομοίως και η υπ’ αρ. 6295/2005 απόφαση του Εφετείου Αθηνών δέχθηκε ότι «..ο αποκλεισμός του ως άνω δικαιώματος του παθόντος για σωρευτική απόληψη της αποζημίωσης ισχύει μόνον ως προς το ΙΚΑ, στο οποίο σύμφωνα με τα άρθρα 10 § 5 ν.δ. 4104/ 1960,18 του ν. 4476/1965 και 18 του ν. 1654/1986, μεταβιβάζεται αυτοδικαίως η αξίωση του ασφαλισμένου στο ΙΚΑ παθόντος (ή άλλως δικαιούχου) από τότε που γεννιέται στην έκταση που ο δικαιούχος δικαιούται να απαιτήσει από το ΙΚΑ παροχές σε είδος ή σε χρήμα. Επί των λοιπών όμως πλην του ΙΚΑ ασφαλιστικών οργανισμών, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται και το Ταμείο Υγείας Δημοτικών και Κοινοτικών Υπαλλήλων, ισχύει κατά την μάλλον κρατούσα και ορθότερη νομολογία η σωρευτική απόληψη (ΑΠ 501/1988, ΕφΘεσ 676/1990 Αρμ. 1990.729, ΕφΑΘ 8186/1983 ΝοΒ 32.689, Αθ. Κρητικός: Αποζημίωση από Τροχαία Αυτοκινητικά Ατυχήματα” έκδ. γ’, αριθ. 454, 457).»
Επίσης και στην υπ’ αρ. 1182/2008 απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών κρίθηκε ότι «…η ενάγουσα ήταν ασφαλισμένη στο ΙΚΑ-ΤΕΑΜ μόνο για παροχές σε χρήμα και τούτο διότι για τον κλάδο ασθένειας ήταν ασφαλισμένη στο Ταμείο Υγείας Προσωπικού Εθνικής Τράπεζας, το οποίο κατέβαλε τα εν λόγω νοσήλια, τα οποία όμως η ενάγουσα δικαιούται κατ’ άρθρ. 930 παρ.3 ΑΚ». Ενώ και στην υπ’ αρ. 7432/2012 απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών (ΑσφΜ) έγινε δεκτό ότι «πρέπει να απορριφθεί ο ισχυρισμός των καθ’ ων περί υποκατάστασης του ασφαλιστικού ταμείου της αιτούσας (ΕΤΑΑ) στην αξίωση της… Σύμφωνα με το άρθρο 47 παρ. 6 του Ν. 3518/2006 (ΦΕΚ 272 Α΄), οι διατάξεις της παρ. 5 του άρθρου 10 του ν.δ. 4104/1960, όπως αντικαταστάθηκαν με την παρ. 1 του άρθρου 18 του Ν. 4476/1965 και συμπληρώθηκαν με το άρθρο 18 του Ν. 1654/1986, καθώς και οι διατάξεις του β.δ. 226/23-2/21-3-1973 (ΦΕΚ 66 Α΄) έχουν ανάλογη εφαρμογή πλην του ΙΚΑ και στους ασφαλιστικούς οργανισμούς ελευθέρων επαγγελματιών ανεξάρτητα απασχολουμένων (ΟΑΕΕ), καθώς και στον ΟΓΑ (βλ. Κρητικό Αποζημίωση από Τροχαία 2008). Πέραν των ανωτέρω ταμείων κανένα άλλο ασφαλιστικό ταμείο δεν υποκαθίσταται στα δικαιώματα του παθόντος, ούτε βεβαίως και το ταμείο της αιτούσας (ΕΤΑΑ)».
Ενώ και στην υπ’ αριθμ. 2237/1999 απόφαση του Εφετείου Θεσσαλονίκης αποκλείστηκε ο συνυπολογισμός ωφέλειας και ζημίας για την εν λόγω περίπτωση καταβολής νοσηλίων του ασφαλισμένου από τον ασφαλιστικό του φορέα: «Σύμφωνα με το άρθρο 914 ΑΚ, ‘όποιος ζημιώσει άλλον παράνομα και υπαίτια έχει υποχρέωση να τον αποζημιώσει’, κατά δε τη σαφή έννοια του άρθρου 298 εδ. α’ του ίδιου Κώδικα, το οποίο ορίζει ότι «η αποζημίωση περιλαμβάνει τη μείωση της υπάρχουσας περιουσίας του δανειστή (θετική ζημία) ως και το διαφυγόν κέρδος», οσάκις από το ζημιογόνο γεγονός προκύπτει και κάποια ωφέλεια, η οποία τελεί σε αιτιώδη συνάφεια προς αυτό, πραγματική ζημία είναι ό,τι υπολείπεται μετά την αφαίρεση της ωφελείας. Τούτο προκύπτει εξ αντιδιαστολής από τη διάταξη του άρθρου 930 παρ. 3 ΑΚ, η οποία έχει ως προϋπόθεση γενική περί συνυπολογισμού ωφελείας και ζημίας αρχή, από την οποία αποτελεί εξαίρεση για τις εις αυτήν περιπτώσεις. Τέτοιος όμως αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ του ζημιογόνου γεγονότος και της ωφελείας δεν υφίσταται, όταν τρίτος από ελευθεριότητα καταβάλλει στον ζημιωθέντα την όλη ή μέρος της αποζημιώσεως, ή παρέχει δωρεάν νοσηλεία σ’ αυτόν που τραυματίσθηκε από άλλον. Επομένως, εφόσον η τοιαύτη καταβολή ή δωρεάν νοσηλεία δεν έγινε προς απόσβεση της υποχρεώσεως του ζημιώσαντος, δεν καταλογίζεται στη ζημία και ουδόλως μειώνει αυτήν. Δηλαδή, στις περιπτώσεις αυτές ο συνυπολογισμός του οφέλους αποκλείεται, ανεξάρτητα από τον τύπο της παροχής του τρίτου προς τον παθόντα…. (ΕφΑθ 1770/1994 ΕλλΔνη 35.1635, ΕφΑθ 5163/1996 ΕλλΔνη 38.650, ΕφΑθ 1377/1994 Ελλ Δνη 36.644, ΕφΘεσ 676/90 Αρμ ΜΔ΄ 729 και Κρητικού, Αποζημίωση από αυτοκινητικά ατυχήματα, 1998, παρ. 428-432, σελ. 165-166)».
Τέλος, και στην υπ’ αρ. 676/1990 απόφαση του Εφετείου Θεσσαλονίκης η ένσταση συμψηφισμού κέρδους και ζημίας περί μη συνυπολογισμού του κόστους νοσηλείας που κατεβλήθη από τον ασφαλιστικό φορέα του ζημιωθέντος στην αποζημίωση που οφείλει να καταβάλει ο ζημιώσας απορρίφθηκε ως νόμω αβάσιμη «σύμφωνα με τη διάταξη του άρθρου 930 παρ.3 ΑΚ, η οποία αποκλείει το συνυπολογισμό στην οφειλόμενη από το δράση αποζημίωση των προς τον ζημιωθέντα παροχών των διάφορων ασφαλιστικών οργανισμών, που γίνονται από λόγους μέριμνας για το θύμα και όχι για το δράστη (βλ. Ερμηνεία ΑΚ Γεωργιάδη-Σταθόπουλου, στα άρθρα 297-298, αρ. 101 επ.)».
Από όλα τα ανωτέρω συνάγεται ότι και στην περίπτωση που ο οικείος οργανισμός κοινωνικής ασφαλίσεως καταβάλει τα νοσήλια (ή μέρος αυτών) που απαιτούνται για την αποκατάσταση της υγείας εκείνου που ζημιώθηκε από την αδικοπραξία, ο τελευταίος (ο ζημιωθείς) δικαιούται να εισπράξει από τους υποχρέους από την αδικοπραξία το ποσό που θα χρειαζόταν για την αποκατάσταση της υγείας του και προσδιορίζεται με βάση τα καταβληθέντα από τον οικείο οργανισμό νοσήλια, δηλαδή και το ποσό των ασφαλιστικών παροχών που κατεβλήθη από τον ασφαλιστικό του οργανισμό (πλην ΙΚΑ, ΟΑΕΕ και ΟΓΑ), με βάση τον ως άνω κανόνα του 930 παρ. 3 ΑΚ περί σωρευτικής απολήψεως της παροχής τρίτου και της αποζημίωσης του ζημιώσαντος, με δικαιολογητικό λόγο της ρύθμισης αυτής το γεγονός ότι η ασφαλιστική αυτή παροχή (η καταβολή των νοσηλίων και άλλων παροχών από τον ασφαλιστικό φορέα) σκοπό έχει την άμεση εξασφάλιση και ανακούφιση του παθόντος τη στιγμή που έχει ανάγκη την παροχή και όχι την απαλλαγή του ζημιώσαντος από την αποκατάσταση της ζημίας που προκάλεσε. Άλλωστε για να γίνει συνυπολογισμός κέρδους και ζημίας πρέπει να υφίσταται αιτιώδης συνάφεια μεταξύ ζημιογόνου γεγονότος και ωφέλειας (βλ. ΑΠ 2163/1986, ΝοΒ 35/1246, Δνη 28/1240). Αυτή η συνάφεια όμως δεν υπάρχει όταν τρίτος από σύμβαση υποχρεωτική (ή ελευθεριότητα ή το δημόσιο κατά την άσκηση της κοινωνικής πολιτικής) καταβάλει στο ζημιωθέντα το όλο ή μέρος της ζημίας.
Θεώνη Κάδρα, Δικηγόρος
e-mail: info@efotopoulou.gr