Υποβοηθούμενη αναπαραγωγή – Η ανωνυμία του δότη του γεννητικού υλικού
Σύμφωνα με το άρθρο 1460 ΑΚ η ταυτότητα των τρίτων προσώπων που έχουν προσφέρει τους γαμέτες ή τα γονιμοποιημένα ωάρια δε γνωστοποιείται στα πρόσωπα που επιθυμούν να αποκτήσουν τέκνο. Ιατρικές πληροφορίες που αφορούν τον τρίτο δότη τηρούνται σε απόρρητο αρχείο χωρίς ένδειξη της ταυτότητάς του.
Πρόσβαση στο αρχείο αυτό επιτρέπεται μόνο στο τέκνο και για λόγους σχετικούς με την υγεία του. Η ταυτότητα του τέκνου, καθώς και των γονέων του δε γνωστοποιείται στους τρίτους δότες γαμετών ή γονιμοποιημένων ωαρίων.
Έπειτα σύμφωνα με τη διάταξη 1479 παρ. 2 ΑΚ αν διενεργηθεί τεχνητή γονιμοποίηση με γεννητικό υλικό τρίτου δότη, η δικαστική αναγνώριση της πατρότητας αποκλείεται, έστω και αν η ταυτότητα του είναι ή γίνει εκ των υστέρων γνωστή.
Το κρίσιμο ερώτημα που γεννάται στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, όταν αυτή πραγματοποιείται με τη χρήση ξένου γεννητικού υλικού είναι το εξής: οι τρίτοι δότες θα πρέπει να είναι γνωστοί ή άγνωστοι και ανώνυμοι τόσο στους υποψήφιους κοινωνικούς γονείς όσο και στο τέκνο;
Η θέση της νομοθεσίας επί του συγκεκριμένου εριζόμενου και συνεχώς ανακινούμενου τόσο νομικού όσο και κοινωνικού θέματος είναι ξεκάθαρη. Ο νόμος τάσσεται υπέρ της ανωνυμίας του δότη με πρώτιστο στόχο και θεμελιωτική ratio την πρόταξη και την προστασία της οικογενειακής ηρεμίας και γαλήνης των προσφευγόντων στην τεχνητή αναπαραγωγή με ξένο γεννητικό υλικό γονέων και του τέκνου, μέσω της αποφυγής με αυτόν τον τρόπο του ενδεχομένου εμφάνισης ανά πάσα χρονική στιγμή δοτών που επιθυμούν να διαταράξουν την οικογενειακή καθημερινή ομαλότητα και σταθερότητα απαιτώντας εκ των υστέρων να αποκτήσουν δικαίωμα επικοινωνίας ή ακόμη και νομικό σύνδεσμο με το παιδί. Επιπροσθέτως, δεν πρέπει να παραγνωρίζουμε πως η ανωνυμία προστατεύει και τους ίδιους τους δότες από αγωγές για δικαστική αναγνώριση της πατρότητας ή γενικότερες μετέπειτα εξωδικαστικές ενοχλήσεις και έτσι καθιστά δυνατή την ενθάρρυνση όλο και περισσότερων νεαρών και υγιών ατόμων να λαμβάνουν την απόφαση να προσφέρουν στο ιατρικό και τεχνολογικό θαύμα της τεχνητής γονιμοποίησης, χωρίς το φόβο και το αντικίνητρο των πολυποίκιλων, πιθανών επερχόμενων συνεπειών από την ενδεχόμενη γνωστοποίηση και αποκάλυψη της ταυτότητας τους.
Βασικό αντεπιχείρημα υπέρ των γνωστών δοτών από την άλλη πλευρά συνιστά το δικαίωμα του τέκνου στη γνώση της βιολογικής του καταγωγής και γονιδιακής του προέλευσης. Το δικαίωμα αυτό στηρίζεται στο άρθρο 5 παρ. 1 του Σ και αποτελεί έκφανση και έκφραση του δικαιώματος στην προσωπικότητα. Και εδώ βέβαια χωρά συζήτηση και αντίλογος, αφού ευλόγως θα διερωτάτο κανείς σε τι θα χρησίμευε στην ανάπτυξη της προσωπικότητας του τέκνου η γνώση πως ο βιολογικός του πατέρας ήταν ένας τρίτος και μάλιστα ένας κατ’ επάγγελμα δότης γεννητικού υλικού. Ίσως εν τέλει σε τίποτα…. Ίσως μάλιστα οι συνέπειες γνώσης ενός τέτοιου γεγονότος να ήταν όχι μόνο ουδέτερες αλλά και ιδιαζόντως επιβλαβείς για το παιδί, τον ψυχισμό του και γενικότερα για την περαιτέρω εξέλιξη της σχέσης του με τους κοινωνικούς του γονείς και την συνολική ανάπτυξη του.
Τίθεται λοιπόν και πάλι το ερώτημα ποια πρέπει να υπερισχύσει η κοινωνικοσυναισθηματική συγγένεια ή η βιολογική αλήθεια; Οι συναισθηματικοί δεσμοί ή οι δεσμοί αίματος και ο γονιδιακός συσχετισμός;
Ο νόμος 3089/2002 έχει επιλέξει, όπως προαναφέρθηκε μεταξύ των δύο πιθανών οδών, να ταχθεί υπέρ της κατευθυντήριας γραμμής της κοινωνικοσυναισθηματικής συγγένειας και κατά συνέπεια υπέρ της υιοθέτησης της ανωνυμίας των δοτών, όπως μαρτυρούν και αποδεικνύουν τα άρθρα 1460 και 1479 του ΑΚ που παρατέθηκαν ανωτέρω. Τα δύο αυτά άρθρα φαίνεται αρχικά να έρχονται σε αντίθεση μεταξύ τους, αφού το πρώτο απαγορεύει τη γνωστοποίηση της ταυτότητας του δότη και επιτάσσει την ανωνυμία του και το δεύτερο προβλέπει τι συμβαίνει σε περίπτωση, όπου η ταυτότητα του δότη με οποιοδήποτε τρόπο και σε οποιοδήποτε χρονικό σημείο αποκαλυφθεί. Η αντίθεση αυτή, ωστόσο, δεν είναι παρά μόνο πλασματική και φαινομενική, αφού πρόκειται για δύο διατάξεις που ουσιαστικά αλληλοσυμπληρώνονται, μιας και η μία επιτάσσει κάτι και απαγορεύει κάτι άλλο και η άλλη προβλέπει απλώς τι θα συμβεί σε περίπτωση, όπου το επιβαλλόμενο δεν τηρηθεί, όπως είναι πράγματι ιδιαιτέρως πιθανό να συμβεί στην πράξη δεδομένης μάλιστα, αφενός της συνήθους εμπιστοσύνης των κοινωνικών γονέων σε «δικά» τους άτομα, ακόμη και εντός του ευρύτερου κύκλου της οικογένειας, για δότες και δεδομένης αφετέρου και της μη πιστής τήρησης του νόμου πάντοτε κατά γράμμα από τα μεσολαβούντα ιατρικά κέντρα.
Απαγορεύεται λοιπόν η δικαστική αναγνώριση της πατρότητας, αν αποκαλυφθεί κατά παράβαση φυσικά της προσταγής του νόμου η ταυτότητα του δότη , αφού αφενός πρέπει να προστατευτεί ο τρίτος δότης από αξιώσεις και νομικές υποχρεώσεις γεννηθείσες από πλευράς βιολογικά προερχόμενων από αυτόν τέκνων, τα οποία δεν επιθυμούσε και δεν υπολόγιζε ποτέ να αποκτήσει ο ίδιος και αφετέρου επειδή ο νόμος πρέπει να προστατέψει και το ίδιο το τέκνο από τη θεμελίωση της πατρότητας του από ένα άτομο που αναλαμβάνοντας τον καθαρά επικουρικό και τεχνικό ρόλο του δότη γεννητικού υλικού είναι προφανές πως δεν είναι κατάλληλο, ώριμο, συνειδητοποιημένο και προετοιμασμένο για την ανάληψη του ρόλου του πατέρα. Αν αλλάξει βέβαια γνώμη ο ίδιος και επιθυμήσει την αναγνώριση του τέκνου που κατά παράβαση του νόμου πληροφορηθεί πως προέρχεται από αυτόν, μπορεί ο ίδιος να επιδιώξει την ίδρυση νομικής του σχέσης με το τέκνο μέσω της εκούσιας αναγνώρισης.
Τέλος, η αρχή της ανωνυμίας κατοχυρώνεται και με τη διάταξη του ν. 3305/2005 που προβλέπει ποινική κύρωση σε περίπτωση αποκάλυψης της ταυτότητας του δότη ορίζοντας πως όποιος αποκαλύπτει την ταυτότητα των δοτών και των ληπτών γεννητικού υλικού με οποιοδήποτε τρόπο τιμωρείται με φυλάκιση τουλάχιστον δύο ετών, εκτός αν προβλέπεται βαρύτερη ποινή από άλλο νόμο.
Λυδία Ζωγοπούλου, δικηγόρος
info@efotopoulou.gr