Αναγνώριση δικαιώματος μεταβολής των στοιχείων του φύλου, του κυρίου ονόματος και της κατάληξης του επωνύμου στη ληξιαρχική πράξη γέννησης διεμφυλικού προσώπου, χωρίς να προαπαιτείται χειρουργική επέμβαση αλλαγής φύλου (ΕιρΑθ 418/2016)

Δυνάμει της πρόσφατης υπ’ αριθμ. 418/2016 απόφασης του Ειρηνοδικείου Αθηνών αναγνωρίστηκε το δικαίωμα μεταβολής των στοιχείων του φύλου (από θήλυ σε άρρεν), του κυρίου ονόματος και της κατάληξης του επωνύμου στη ληξιαρχική πράξη γέννησης διεμφυλικού προσώπου [transgender, ή απλώς trans, ήτοι προσώπου στο οποίο διαφοροποιείται η ταυτότητα ή η έκφραση φύλου από το (υπάρχον) ανατομικό φύλο], δίχως προαπαιτούμενη χειρουργική επέμβαση αλλαγής φύλου, αφαίρεσης δηλαδή των γυναικείων γεννητικών οργάνων και προσθήκης των χαρακτηριστικών των ανδρικών[1]. Η υποχρεωτική στείρωση – χειρουργική αλλαγή φύλου, ως απαραίτητη προϋπόθεση για τη νομική αναγνώριση της αλλαγής φύλου στα διεμφυλικά πρόσωπα, κρίθηκε ως παραβιάζουσα το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ και τα άρθρα 2 και 26 του ΔΣΑΠΔ.

Σημειούται ότι τόσο το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, όσο και αλλοδαπά συνταγματικά δικαστήρια έχουν αναγνωρίσει την ελευθερία του προσώπου να αλλάξει το φύλο του, ενώ το ζήτημα σε έτερες έννομες τάξεις έχει ρυθμιστεί λεπτομερώς με σχετικούς ειδικούς νόμους[2]. 38 από τις 49 ευρωπαϊκές χώρες διαθέτουν νομικό πλαίσιο αναγνώρισης της ταυτότητας φύλου, όμως η προσέγγιση του ζητήματος δεν είναι ομοιόμορφη, αλλά οι προϋποθέσεις που τίθενται, προκειμένου τα διεμφυλικά πρόσωπα να επαναπροσδιορίσουν νομικά το φύλο τους, ποικίλλουν, συνιστάμενες λ.χ. στη διάγνωση της ψυχιατρικής πάθησης («τρανσεξουαλισμός»), σε ιατρική αγωγή (ορμονοθεραπεία αρρενοποίησης ή θηλυκοποίησης), σε αναγκαστική λύση τυχόν υπάρχοντος γάμου ή, τέλος, σε χειρουργική επέμβαση στα γεννητικά όργανα και στείρωση. Σε 21 από τις 38 χώρες που αναγνωρίζουν νομοθετικά τη δυνατότητα αλλαγής φύλου, η στείρωση συνιστά προαπαιτούμενο για τον νομικό επαναπροσδιορισμό του φύλου.

Στην ελληνική έννομη τάξη, δε συναντάται ειδικό νομοθέτημα. Αναφορά στην «αλλαγή φύλου» γίνεται, όμως, στο άρθρο 14 παρ. 1 εδ. α΄ του ν. 344/1976 «περί ληξιαρχικών πράξεων», όπως ισχύει, το οποίο προβλέπει ότι «Μεταβολές που επέρχονται στην κατάσταση του φυσικού προσώπου μετά τη σύνταξη των ληξιαρχικών πράξεων λόγω νομιμοποίησης, αναγνώρισης, αποκήρυξης, αμφισβήτησης, προσβολής της πατρότητας, υιοθεσίας τέκνου και λύσης αυτής, λύσης ή ακύρωσης γάμου, λύσης του συμφώνου συμβίωσης, προσθήκης ή μεταβολής ονόματος, επωνύμου, ιθαγένειας, θρησκεύματος ή αλλαγής φύλου καταχωρίζονται στο πεδίο του πληροφοριακού συστήματος του άρθρου 8^Α που φέρει την ένδειξη «Μεταβολές» εντός μηνός από τότε που έλαβαν χώρα με την προσκόμιση της σχετικής διοικητικής πράξης ή πιστοποιητικού περί του αμετακλήτου της σχετικής δικαστικής απόφασης».

Εκ της ως άνω διατάξεως προκύπτει ότι, στην ελληνική έννομη τάξη, η μεταβολή του στοιχείου του φύλου, η οποία περιλαμβάνει και τη διόρθωση του κυρίου ονόματος και της κατάληξης του επιθέτου του προσώπου, γίνεται υπό την προϋπόθεση αμετάκλητης δικαστικής απόφασης που βεβαιώνει τα σχετικά γεγονότα (στοιχεία). Η αίτηση δικάζεται κατά τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας, από το Ειρηνοδικείο της περιφέρειας του ληξιάρχου που θα προβεί στη διόρθωση της ληξιαρχικής πράξης (782 ΚΠολΔ).

Στο κρίσιμο ερώτημα τι θα πρέπει να διαγνώσει το Δικαστήριο για να βεβαιώσει την αλλαγή φύλου κατά τα ανωτέρω, τα Δικαστήριά μας, μέχρι σήμερα, απαιτούσαν να έχει προηγηθεί χειρουργική επέμβαση με υποχρεωτική στείρωση του διεμφυλικού προσώπου[3]. Κατά τούτο, η περί ης ο λόγος απόφαση του Ειρηνοδικείου Αθηνών θεωρήθηκε σταθμός, καθόσον για πρώτη φορά κρίθηκε ότι η μη προηγηθείσα διενέργεια χειρουργικής αλλαγής φύλου δε συνιστά τροχοπέδη για τη μεταβολή των στοιχείων του φύλου και του ονόματος στη ληξιαρχική πράξη γέννησης της αιτούσας, διαφορετική δε απαίτηση θα ήταν υπερβολική και θίγουσα διατάξεις υπερνομοθετικής ισχύος.

Ακολουθεί αυτούσιο το κείμενο της υπό κρίση απόφασης: «Από την διάταξη του άρθρου 782 §§ 1 και 3 του ΚΠολΔ συνάγεται ότι κατά τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας δικάζονται οι αιτήσεις όποιου έχει έννομο συμφέρον ή του Εισαγγελέα, με τις οποίες ζητείται η βεβαίωση ενός γεγονότος με σκοπό να συνταχθεί η ληξιαρχική πράξη ή διόρθωση ορισμένου στοιχείου της ληξιαρχικής πράξης, που προβλέπεται από το νόμο ως απαραίτητο για τη σύνταξή της και το οποίο από παραδρομή, ή και ηθελημένα, καταχωρήθηκε στη ληξιαρχική πράξη που έχει συνταχθεί. Το πεδίο εφαρμογής του προαναφερόμενου άρθρου αφορά γεγονότα που καταχωρούνται σε ληξιαρχικές πράξεις. Η διόρθωση δεν μπορεί να ζητηθεί για όλα τα στοιχεία, αλλά μόνο για εκείνα των οποίων η καταχώρηση προβλέπεται από το νόμο και μάλιστα ανεξάρτητα αν τα σφάλματα προήλθαν από παραδρομή ή από ψευδή δήλωση (βλ. Μπρακατσούλα, Εκούσια Δικαιοδοσία, Θεωρία – Νομολογία – Πράξη, εκδ. 8^η, σ. 214 επ.). Εξάλλου, κατά την §2 του άρθρου 782 ΚΠολΔ, η απόφαση πρέπει να βεβαιώνει και κάθε άλλο στοιχείο που πρέπει κατά νόμο να περιέχει η ληξιαρχική πράξη, εκτός αν αυτό είναι αδύνατο. Καθώς, τέλος, αντικείμενο της αίτησης διόρθωσης είναι η διαπίστωση των ακριβών στοιχείων της ληξιαρχικής πράξης, η απόφαση που εκδίδεται, ως προς την ρυθμιστική της ενέργεια, είναι στην ουσία διαπιστωτική θετική διοικητική πράξη και όχι διαταγή προς το ληξίαρχο για τη διόρθωση της ληξιαρχικής πράξης, ήτοι δεν εκτελείται αμέσως κατά του ληξίαρχου, ούτε υποκαθιστά τη δική του ενέργεια, αλλά δημιουργεί εις βάρος του την υποχρέωση να προβεί στην σχετική σύνταξη (ΕφΘ 2571/1996 Αρμ 1996. 1088, ΕφΘ 3135/1992 Αρμ 1992. 1021, Μπρακατσούλα, έκδοση 8^η, σ. 207, 210, Στασινόπουλου, Δίκαιον των Διοικητικών πράξεων, §13 ΙΙ Α΄, σ. 136 επ., Αρβανιτάκη σε Κ./Κ./Ν., άρθρο 782, αριθ. 1).

Με την κρινόμενη αίτηση, η αιτούσα, με την επίκληση άμεσου έννομου συμφέροντος, ζητά, κατ’ εκτίμηση του δικογράφου, να βεβαιωθεί το φύλο της, το κύριο όνομα αυτής και το επίθετό της, όπως προέκυψε κατόπιν χειρουργικής επέμβασης άμφω μαστεκτομής και φαρμακευτικής αγωγής, ώστε να συνάδει ο φαινότυπός της με τα επίσημα στοιχεία της, με σκοπό να διορθωθεί η … ληξιαρχική πράξη γέννησης-βάπτισής της που συντάχθηκε από τον Ληξίαρχο του Δήμου … στον τόμο …, έτους … . Με τέτοιο περιεχόμενο και αιτήματα η κρινόμενη αίτηση αρμόδια καθ’ ύλην και κατά τόπον εισάγεται για να συζητηθεί στο παρόν δικαστήριο κατά τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας (άρθρα 739, 740 § 1 και 782 § 3 ΚΠολΔ). Είναι νόμιμη, στηριζόμενη στις διατάξεις των άρθρων 5 §1 του Συντάγματος (δικαίωμα ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας), 13 §1 ν. 344/1976 «περί ληξιαρχικών πράξεων» και 782 §3 ΚΠολΔ. Επομένως, πρέπει να ερευνηθεί κατ’ ουσίαν, δεδομένου ότι έχει τηρηθεί η προδικασία που προβλέπει η διάταξη του άρθρου 784 §2 (βλ. την με αριθ. …/… έκθεση επίδοσης της δικαστικής επιμελήτριας στο Πρωτοδικείο Αθηνών … προς τον κ. Εισαγγελέα Πρωτοδικών Αθηνών, με κλήση να παραστεί κατά τη δικάσιμο της 7.10.2015. Από την ένορκη κατάθεση της μάρτυρος  – μητέρας της αιτούσας που δόθηκε στο ακροατήριο αυτού του Δικαστηρίου και περιέχεται στα ταυτάριθμα πρακτικά, τα έγγραφα που μετ’ επικλήσεως προσκομίζει η αιτούσα και από τις κατατεθείσες προτάσεις της, αποδείχθηκαν τα παρακάτω πραγματικά περιστατικά:

Η αιτούσα γεννήθηκε στις … στο … Αττικής και συντάχθηκε από τον ληξίαρχο … η με αριθμό … (τόμος …, έτος …) ληξιαρχική πράξη γέννησης, σύμφωνα με την οποία ως φύλο αυτής αναγράφεται «ΚΟΡΙΤΣΙ», το κύριο όνομά της, σύμφωνα με τη δήλωση βάφτισης … και επώνυμο … (βλ. την προσκομιζόμενη σε φωτοαντίγραφο ληξιαρχική πράξη γέννησης). Στη συνέχεια και από μικρή ηλικία η αιτούσα παρουσίασε συμπτώματα διεμφυλικής διαταραχής (θήλυ προς άρρεν). Ήδη από την ηλικία των 12 ετών η αιτούσα είχε γνωστοποιήσει στους οικείους της ότι ο τρόπος με τον οποίο βίωνε το φύλο της δεν αντιστοιχούσε με την εμφάνισή της, ενώ από τις προσκομιζόμενες φωτογραφίες προκύπτει ότι οι επιλογές της από μικρή ηλικία (ένδυση, υπόδηση, εμφάνιση κ.λπ.) προσιδίαζαν σε άρρεν άτομο. Παρακολουθήθηκε από … από την σεξολόγο – σύμβουλο σχέσεων … και από … υποστηρικτικά και θεραπευτικά από τον … (ψυχίατρο-ψυχοθεραπευτή) στη … για την αντιμετώπιση της ψυχικής της δυσφορίας με βάση τις αρχές της τριαδικής θεραπείας, όπως αυτές καθορίζονται από την 6^η έκδοση (Φεβρουάριος 2011) του Standards of care for gender identity disorders του W.P.A.T.H. και συγκεκριμένα: διαβίωση στο επιθυμητό φύλο, ορμονοθεραπεία και χειρουργική επέμβαση. Η αιτούσα υπεβλήθη σε αγωγή με τεστοστερόνη από τον …, αρχικά με gel testosterone και από τον … με ΙΜ ενέσεις ενανθικής τεστοστερόνης (βλ. την … ιατρική βεβαίωση της ενδοκρινολόγου-διευθύντριας …) την θεραπεία δε αυτή θα ακολουθεί εφ’ όρου ζωής. Επιπροσθέτως, η αιτούσα την … υπεβλήθη σε αμφοτερόπλευρη μαστεκτομή που πραγματοποιήθηκε στην κλινική …, στη … . Μετά την επέμβαση, η κλινική εικόνα ταυτίζεται με αυτή του ανδρικού στέρνου και δεν πρόκειται να επηρεαστεί από τυχόν παύση της ορμονικής θεραπείας (βλ. το από …  ιατρικό πιστοποιητικό του πλαστικού χειρουργού …).

Ακόμη αποδείχθηκε ότι η αιτούσα εμφανισιακά είναι άρρεν, ζει στο ρόλο του επιθυμητού φύλου με απόλυτη επιτυχία (βλ. την από … ιατρική γνωμάτευση του …, ψυχιάτρου-ψυχοθεραπευτή). Ο ίδιος ψυχίατρος γνωματεύει ότι η πιθανότητα να αλλάξει στο μέλλον την επιθυμία του να ζει ως άρρεν είναι περιορισμένη. Στην απόφαση του δε αυτή στηρίζεται και από το οικογενειακό του περιβάλλον, γεγονός που διαπίστωσε και το Δικαστήριο με την εξέταση της μητέρας της αιτούσας. Όμως, πρέπει να σημειωθεί ότι η αιτούσα, αν και έχει υποβληθεί σε μαστεκτομή και των 2 μαστών, ορμονοθεραπεία και εμφανίζεται από μικρή της ηλικία ως άρρεν (κοντά μαλλιά, όχι ενδυμασία κοριτσιού κ.λπ.), εν τούτοις δεν έχει προβεί σε χειρουργική αλλαγή φύλου με την αφαίρεση των γυναικείων γεννητικών οργάνων και προσθήκη των χαρακτηριστικών των ανδρικών γεννητικών οργάνων.

Κατά την κρίση του Δικαστηρίου, τούτο δεν πρέπει να θεωρηθεί πρόβλημα για τις αιτούμενες αλλαγές στη ληξιαρχική πράξη γέννησης. Συγκεκριμένα, η υποχρεωτική στείρωση, η χειρουργική αλλαγή φύλου με αφαίρεση των γεννητικών οργάνων από θήλυ σε άρρεν και αντίστροφα, σαν απαραίτητη προϋπόθεση για την αναγνώριση της αλλαγή φύλου στα διεμφυλικά άτομα  (όπως η αιτούσα) κρίνεται ότι είναι υπερβολική απαίτηση και πρακτική, παραβιάζει δε  το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ (Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου), σύμφωνα με την οποία «καθένας έχει το δικαίωμα στον σεβασμό της προσωπικής και οικογενειακής του ζωής, του οίκου του και των επικοινωνιών του». Επίσης, οι παραπάνω υποχρεώσεις προσκρούουν στο δικαίωμα για ισότητα και μη επιβολή διακρίσεων των άρθρων 2 και 26 του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα (ICCPR).

Κατ’ ακολουθία των παραπάνω που έγιναν δεκτά κρίνεται ότι έχει πλήρως επικρατήσει το άρρεν φύλο. Περαιτέρω το ανδρικό φύλο και το όνομα …, και της ελεύθερης βούλησής να λάβει αυτό το κύριο όνομα, αποτελεί απαραίτητο και χαρακτηριστικό στοιχείο της προσωπικότητάς της, ενώ το επίθετό της θα πρέπει να αποδοθεί στο αρσενικό γένος, από … σε … και πρέπει η νέα κατάσταση, αναφορικά με το φύλο, το κύριο όνομα και το επίθετό της, να απεικονίζεται και στα ληξιαρχικά βιβλία.

Πρέπει επομένως να γίνει δεκτή η αίτησή της ως βάσιμη κατ’ ουσία, όπως ειδικότερα ορίζεται στο διατακτικό της απόφασης ….».

Εμμανουέλα Μανωλιδάκη, δικηγόρος

info@efotopoulou.gr

[1] Βλ. ΕιρΑθ 418/2016, ΝοΒ, τ. 64, τευχ. 7, σελ. 1637 επ. και ΤΝΠ ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ.

[2] Βλ. τις παρατηρήσεις επί της υπό κρίση απόφασης της Β. Α. Περάκη, ΝοΒ, τ. 64, τευχ. 7, σελ. 1639 επ., με ενδιαφέρουσα παράθεση στοιχείων συγκριτικού δικαίου.

[3] Βλ. ΜΠΑ 6843/2007, ΑρχΝ 2008, σελ. 202, ΜονΠρΗρ 255/2013, ΤΝΠ ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ.