Αρχές της ανάγκης και της φειδούς κατά την άσκηση της δουλείας – τι ισχύει όταν δεν ορίζεται στην συστατική πράξη το περιεχόμενο της πραγματικής δουλείας

Από το συνδυασμό των διατάξεων των άρθρων 1045, 1118,1119, 1120, 1121, 1124 και 1125 ΑΚ συνάγεται ότι το εμπράγματο δικαίωμα της πραγματικής δουλείας περιεχόμενο έχει την παροχή ωφέλειας υπέρ του εκάστοτε κυρίου του δεσπόζοντος ακινήτου εις βάρος του δουλεύοντος.

Με τη διάταξη του αρθ. 1125 ΑΚ, στην άσκηση της δου­λείας καθιερώνονται οι αρχές της ανάγκης και της φειδούς. Με βάση την πρώτη αρχή, ο πρόσφορος τρόπος άσκη­σης της δουλείας περιλαμβάνει κάθε πράξη που αντικει­μενικά είναι αναγκαία για την άσκηση της. Αυτό είναι ζήτημα που κρίνεται, σύμφωνα με το περιεχόμενο και τη φύση της συγκεκριμένης δουλείας. Στην πράξη, από τις ανάγκες άσκησης της δουλείας αυτής, κρίνεται το επιτρεπτό ή όχι ενεργειών που δεν αναφέρονται ρητά στο συστατικό τίτλο, δηλαδή αν το δικαίωμα δουλείας διοχέτευσης ύδατος από αυλάκι έχει αναγκα­στικά προς αυτό συνακόλουθο δικαίωμα διόδου του κυρίου του δεσπόζον­τος μέσα στο δουλεύον κτήμα για την παρακολούθηση της ροής του ύδατος και παράλληλα προς αυτήν. Με βάση δε τη δεύτερη πιο πάνω αρχή πρέπει να αποφεύγεται κάθε χρησιμοποίηση ή τρόπος χρησιμοποίησης, από τον οποίο, χωρίς ανάγκη, παραβλάπτε­ται το συμφέρον του κυρίου του δουλεύοντος (ΑΠ 99/89  Δνη 31-541 και 1340/96 Δνη 38- 1797, Γεωργιάδη-Σταθόπουλου Ερμ. ΑΚ αρθ. 1125, Βαθρακοκοίλης άρθ 1125 σελ. 1631). Παραπέρα ο ΑΚ δεν ορίζει ειδικά κάτι σχετικά με την προβλεπόμενη στο βρ δίκαιο προσωπική δουλεία της χρήσης (usus), δηλαδή της δουλείας, η οποία παρέχει στο δικαιούχο μόνο την με την άμεση χρησιμοποίηση του πράγματος ικανοποίηση αναγκών αυτού.              

Μεταξύ των πραγματικών δουλειών καταλέγεται και η δουλεία οδού, ήτοι το δικαίωμα του κυρίου του δεσπόζοντος να διέρχεται από το δουλεύον ακίνητο, το περιεχόμενο της οποίας, δηλαδή το τμήμα επί του οποίου αυτή ασκείται, το εύρος της λωρίδας και ο τρόπος διελεύσεως, προσδιορίζεται κατ` αρχήν από τη συστατική της πράξη. Εφόσον από την συστατική πράξη δεν προκύπτει τίποτε άλλο, ο προσοδοφόρος τρόπος άσκησης της δουλείας περιλαμβάνει κάθε πράξη που αντικειμενικά είναι αναγκαία για την άσκησή της. Αυτό είναι ζήτημα που κρίνεται σύμφωνα με το περιεχόμενο και τη φύση της συγκεκριμένης δουλείας. Επίσης, ο τρόπος άσκησης της δουλείας κρίνεται από τις ανάγκες της δουλείας (π.χ. θέση και το πλάτος της οδού).

Επ’ αυτής, όπως και επί όλων των δουλειών, έχει εφαρμογή ο αναγκαστικού δικαίου ρυθμιστικός κανόνας του εδαφίου α’  του άνω άρθρου 1124 κατά το οποίο το δικαίωμα της δουλείας εκτείνεται μόνο έως την εξυπηρετούμενη ανάγκη του δεσπόζοντος, το μέγεθος της οποίας κρίνεται αντικειμενικώς με κρίσιμο χρόνο εκείνον της συστάσεως της, επί κτήσεως δε της δουλείας με έκτακτη χρησικτησία, ως χρόνος συστάσεως νοείται ο χρόνος ενάρξεως της οιονεί νομής με διάνοια δικαιούχου.

Αντιθέτως ως προς τις νέες ανάγκες του δεσπόζοντος ακινήτου, που  μπορεί να προκύψουν προϊόντος του χρόνου από διάφορες αιτίες, όπως η εντατικότερη εκμετάλλευση ή η μεταρρύθμιση του δεσπόζοντος, η μεταβολή του οικονομικού σκοπού ή η ανάπτυξη των μηχανικών μέσων, έχει εφαρμογή ο ερμηνευτικός κανόνας του εδαφίου β` του ίδιου άρθρου 1124, κατά τον οποίο αυτές σε περίπτωση αμφιβολίας δεν συνεπάγονται διαφορετική επιβάρυνση για τον κύριο του δουλεύοντoς (ΑΠ 14/2004 ΕλλΔνη 45.7115).

Μαρία Τζαβέλα

Δικηγόρος, LL.M.

E-mail: info@efotopoulou.gr