Χρηματική ικανοποίηση της ηθικής βλάβης νηπίου – το ζήτημα της αποθετικής ή μέλλουσας ηθικής βλάβης αυτού
Με τη χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης δεν επιδιώκεται η αποκατάσταση της περιουσιακής ζημίας του παθόντος, αλλά η ικανοποίηση της ηθικής βλάβης, ήτοι της μη απομιμητής σε χρήμα ζημίας που υφίσταται ο παθών από την αδικοπραξία. Η ηθική βλάβη προκαλείται από την προσβολή έννομων αγαθών του παθόντος κυρίως μη περιουσιακών (ζωή, σωματική ακεραιότητα, τιμή, ελευθερία), τα οποία αναφέρονται στην ηθική, πνευματική και σωματική συγκρότησή του, αλλά και κάποτε και περιουσιακών, π.χ. δικαίωμα κυριότητας (Ι. Καράκωστας: Αστικός Κώδικας – Ερμηνεία – Σχόλια – Νομολογία, Ειδικό ενοχικό – Τόμος Έκτος, σελ. 1210). Η ηθική βλάβη είναι δηλαδή ο αντίκτυπος στην ηθική, ψυχική ή σωματική συγκρότηση του προσώπου και είναι δυνατόν να συνίσταται σε κάθε είδους διατάραξη της εσωτερικής υπόστασης του ανθρώπου λόγω σωματικού ή ψυχικού πόνου και δεν μπορεί να αποτιμηθεί σε χρήμα, ώστε να μη δύναται να αποκατασταθεί με αποζημίωση (ΕφΑθ 1921/1970, ΔΕΝ 26/788).
Επειδή ακριβώς δεν αποκαθίσταται με αυτήν περιουσιακή ζημία, σκοπός της αξιώσεως του 932 ΑΚ είναι όχι να αποκαταστήσει τη διαφορά που προκάλεσε η ζημιογόνος πράξη του αδικοπραγήσαντα, αλλά να εξισορροπήσει μέσω χρηματικής ικανοποίησης την ηθική βλάβη που υπέστη ο παθών, αποτελώντας την «ηθική παρηγοριά και ψυχική ανακούφιση του παθόντος» για την ψυχική ταλαιπωρία και τον πόνο που υπέστη και θα υφίσταται εξαιτίας της αδικοπραξίας και να μπορέσει με αυτήν την χρηματική ικανοποίηση ο παθών να αποκτήσει περιουσιακό αγαθό διά του οποίου θα καταστεί δυνατή η ηθική παρηγοριά και θα απαλυνθεί ο πόνος τον οποίο υπέστη, ιδιαίτερα αν προξενήθηκαν σ’ αυτόν σωματικές βλάβες. Στόχος δηλαδή της εν λόγω επιδίκασης της χρηματικής ικανοποίησης αυτής είναι η ανακούφιση του αδικηθέντος-παθόντος από τη λύπη, τη στεναχώρια ή τον πόνο που του προκάλεσε η προσβολή του εννόμου αγαθού του, μη αποτιμητού σε χρήμα, μέσω της παροχής στον παθόντα των απαραίτητων εκείνων οικονομικών μέσων που είναι ικανά να συντελέσουν στην άρση των δυσμενών ηθικών συνεπειών της προσβολής που υπέστη (ΑΠ 115/2012, ΑΠ 416/2012, ΑΠ Ολ 519/1977, ΑΠ 800/1978).
Το δικαστήριο όμως μπορεί να αποκαταστήσει όχι μόνο την ενεστώσα, αλλά και τη μέλλουσα ηθική βλάβη, όπως μπορεί να αποκαταστήσει και την μέλλουσα περιουσιακή ζημία (298 ΑΚ), αν κατά τον χρόνο της πρώτης συζήτησης της αγωγής είναι αρκούντως βέβαιο ότι θα επέλθει στο μέλλον η ζημία και μπορεί να καθοριστεί από τώρα η έκτασή της (ΑΠ 97/2001, ΕφΘεσ 1725/2003, ΕφΑθ 1537/1999, EφΠατρ 959/1990). Αν, επομένως, στην περίπτωση του ανηλίκου είναι βέβαιο ότι αυτός θα συναισθανθεί στο μέλλον, όταν ολοκληρωθεί η συναισθηματική του ανάπτυξη, ψυχικό πόνο για το ζημιογόνο και αδικοπρακτικό γεγονός που του συνέβη, μπορεί να επιδικαστεί από τώρα και η μέλλουσα ηθική βλάβη του ανηλίκου (βλ. Στυλιανό Πατεράκη, Η χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης, Εκδόσεις Σάκκουλα, 2001, σελ. 141). Κατά την κρατούσα στη θεωρία και νομολογία άποψη, αναγνωρίζεται η δυνατότητα χρηματικής ικανοποιήσεως για αποθετική ή για μέλλουσα ηθική βλάβη του νηπίου, το οποίο λόγω της μικρής του ηλικίας και της ατελούς ακόμη αναπτύξεως της συναισθηματικής του ωριμότητας δεν μπορεί να αισθανθεί κατά τον χρόνο θανατώσεως του οικείου του, όμως είναι βέβαιο, σύμφωνα με τη συνήθη και κανονική πορεία των πραγμάτων ότι κατά το εξελικτικό χρονοδιάγραμμα της συναισθηματικής του αναπτύξεως, θα στερηθεί στο μέλλον το κύριο θετικό συναίσθημα της αγάπης, η οποία κατά τη βρεφική ηλικία μορφοποιείται στους γονείς του και συνακόλουθα θα συναισθανθεί μελλοντικά τον αιφνίδιο θάνατο του γονέως του, συνεπεία του ατυχήματος, και τον εξ αυτού απορφανισμό της οικογενείας του με τις εντεύθεν επιπτώσεις (βλ. Πατεράκη: Χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης, 1995, § 5 II 2 β, σελ. 274 επ., Δεληγιάννη – Κορνηλάκη, ΕιδΕνοχΔ, 1992, III, § 385 σελ. 294, Κρητικού, Αποζημίωση από τροχαία αυτοκ. ατυχήματα, 1992, αρ. 888, σελ. 308, ΟλΑΠ 705/1979 ΝοΒ 28. 37, ΑΠ 1236/1993 ΕλλΔνη 36. 135, ΕφΑΘ 4956/1986 ΕΣΔ 1986. 436, ΕφΘρ 508/1987 ΕΣΔ 1988. 399, ΕφΑθ 1537/1991 ΕλλΔνη 32. 1095, ΕφΑΘ 1757/1992 ΕλλΔνη 34. 1489).
Ενόψει της αποκαταστατικής λειτουργίας την οποία επιτελεί η χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης γίνεται παγίως δεκτό ότι είναι δυνατή η επιδίκαση χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης σε περίπτωση προσβολής της προσωπικότητας του “Nasciturus” και των νηπίων και χωρίς την προσφυγή στην «αποθετική» ή «μελλοντική ηθική βλάβη» με την παραδοχή ότι η χρηματική ικανοποίηση σε μία τέτοια περίπτωση αποσκοπεί, μεταξύ άλλων, στην αποκατάσταση της κοινωνικής και ηθικής ισορροπίας η οποία διαταράχθηκε από την προσβλητική ενέργεια (βλ. Σ. Πατεράκη, ό.π., σελ. 142 και εκεί παραπομπές σε νομολογία – βλ. ειδικότερα την υπ’ αριθμ. 4956/1986 απόφαση του ΕφΑθ [Επ. Συγκ. Δ 1986/436] η οποία ακολουθώντας την άποψη ότι μπορεί από τώρα να ζητηθεί και να επιδικαστεί χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης σε νήπιο ηλικίας 1 μήνα κατά τη θανάτωση του πατέρα του, την υπ’ αριθμ. 163/1988 απόφαση του ΜονΠρωτΛευκαδ [Αρχ.Νομ. 1988.521], η οποία υπό το ίδιο πρίσμα, επιδικάζει χρηματική ικανοποίηση σε νήπιο ηλικίας επτά (7) μηνών κ.ά.).
Βασική προϋπόθεση για την πρόκληση ηθικής βλάβης γίνεται παγίως δεκτό ότι αποτελεί η ικανότητα του φυσικού προσώπου να δέχεται επιδράσεις από τον εξωτερικό κόσμο, να έχει δηλαδή σχηματισμένη ηθική προσωπικότητα, στην οποία συμπεριλαμβάνεται και ο συναισθηματικός του κόσμος, ώστε να επιδέχεται τις επιδράσεις εκ του εξωτερικού κόσμου και τις ψυχικές συγκινήσεις από την εις βάρος του αδικοπραξία, γεγονός που κρίνεται από το δικαστήριο κατά τους κανόνες της κοινής πείρας με βάση τα πραγματικά περιστατικά που τίθενται υπόψη του. Το δίκαιο ανάγει τον άνθρωπο καθ’ εαυτόν σε αυτοτελές υποκείμενο προστασίας και επιβάλλει το σεβασμό της προσωπικότητάς του από τρίτους. Έτσι, χρηματική ικανοποίηση θα πρέπει να επιδικαστεί και στο νήπιο (ανεξαρτήτως της ηλικίας του), τον “Nasciturus” (ΑΠ 1641/2003 ΕλλΔνη 2004. 717, ΑΠ 1652/2002 ΕπιΔικΙΑ 2003. 371, ΕφΝαυπλ 599/2001 ΕπιΔικια 2003.72) και στον ακαταλόγιστο που δεν έχει συνείδηση της καταστάσεώς του. Εξάλλου, η αναγνώριση της ηθικής βλάβης (και της ανάγκης της αποκαταστάσεώς της) συναρτάται και με την αναγνώριση του δικαιώματος της προσωπικότητας ως αυτοτελούς δικαιώματος και δη με δίκαιο-ηθικό περιεχόμενο. Εφόσον αναγνωρίζεται από την έννομη τάξη το δικαίωμα της προσωπικότητας ως σύμπλεγμα των συντελεστών/παραγόντων της προσωπικότητας του (κάθε) προσώπου, είναι εύλογο να αναγνωρίζεται ως ζημία του προσώπου και κάθε μη αποτιμητή σε χρήμα προσβολή/βλάβη των συντελεστών/παραγόντων αυτών. Η προστασία του δικαιώματος της προσωπικότητας δεν θα μπορούσε να είναι πλήρης χωρίς την αναγνώριση της δυνατότητας αποκαταστάσεως και της ζημίας αυτής.
Έτσι, σε περίπτωση αδικοπραξίας είναι δυνατόν το δικαστήριο να επιδικάσει εύλογη κατά την κρίση του χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης, σύμφωνα με το 932 ΑΚ, που συνίσταται στην ανακούφιση του παθόντος από τη λύπη, τη στεναχώρια και γενικά τον ψυχικό πόνο που αισθάνεται, ανεξάρτητα από το εάν προκλήθηκε περιουσιακή ζημία. Συνεπώς, οι προϋποθέσεις επιδίκασης αυτής της χρηματικής ικανοποίησης στο πρόσωπο αυτού που άμεσα υπέστη την ηθική βλάβη είναι οι εξής: α) αδικοπραξία, β) ηθική βλάβη και γ) αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ της ηθικής βλάβης και της συμπεριφοράς του δράστη (βλ. ΑΠ 541/1992, ΑΠ 640/1987).
Υπόχρεος για την πληρωμή της χρηματικής ικανοποιήσεως είναι ο υπεύθυνος για την αδικοπραξία, προσδιορίζεται δε με εύλογη κρίση του δικαστηρίου, το οποίο λαμβάνει υπόψη τις συνθήκες τελέσεως της αδικοπραξίας, τον βαθμό πταίσματος του υπευθύνου, το τυχόν συντρέχον πταίσμα του θύματος, την ιδιαίτερη προσωπική του κατάσταση (ηλικία, φύλο, επαγγελματικές δυνατότητες κ.λπ.), την οικονομική κατάσταση των μερών κλπ. (βλ. ΑΠ 322/1969 ΝοΒ 17.1178, ΑΠ 1410/1986 ΝοΒ 35. 925, ΕφΑΘ 48/1983 ΕλλΔνη 24. 507, ΕφΘεσ 3691/1990 Αρμ ΜΔ. 1172, ΠΠρΘηβ 193/1990 Αρμ ΜΔ 730).
Μαρία Τζαβέλα
Δικηγόρος, LL.M.
E-mail: info@efotopoulou.gr