Η ευθύνη των συνεταίρων για τα χρέη αστικού συνεταιρισμού
Το άρθρο 4 παρ. 4 του ν. 1667/1986 περί αστικών συνεταιρισμών ορίζει ότι «Ο συνεταίρος ευθύνεται εις ολόκληρον για τα χρέη του συνεταιρισμού έναντι των τρίτων, είτε απεριόριστα (συνεταιρισμός απεριόριστης ευθύνης) είτε ως ένα ορισμένο χρηματικό ποσό που ορίζεται από το καταστατικό (συνεταιρισμός περιορισμένης ευθύνης) και είναι ίσο ή πολλαπλάσιο της αξίας κάθε συνεταιριστικής μερίδας. Η ευθύνη του συνεταίρου υφίσταται και για τα χρέη που είχαν δημιουργηθεί πριν γίνει μέλος και δεν περιλαμβάνει τα χρέη που δημιουργήθηκαν μετά την έξοδό του. Η σχετική αξίωση παραγράφεται μετά την παρέλευση ενός έτους από την έξοδο του συνεταίρου ή από την περάτωση της πτώχευσης ή της εκκαθάρισης».
Σύμφωνα με την εν λόγω διάταξη, οι αστικοί συνεταιρισμοί διακρίνονται σε συνεταιρισμούς απεριόριστης και περιορισμένης ευθύνης. Στους συνεταιρισμούς απεριόριστης ευθύνης, ο συνεταίρος ευθύνεται εις ολόκληρον για τα χρέη του συνεταιρισμού, με ολόκληρη την προσωπική του περιουσία. Στους συνεταιρισμούς περιορισμένης ευθύνης, ο συνεταίρος ευθύνεται επίσης προσωπικά και εις ολόκληρον, όμως έως ένα ορισμένο χρηματικό ποσό που ορίζεται στο καταστατικό και είναι ίσο ή πολλαπλάσιο της αξίας κάθε συνεταιριστικής μερίδας[1].
Η προσωπική ευθύνη των μελών του συνεταιρισμού συνδέεται, κυρίως, με την ιδιαιτερότητα του μεταβλητού κεφαλαίου των συνεταιρισμών, δεδομένου ότι το συνεταιριστικό κεφάλαιο αυξάνεται με την είσοδο νέων μελών και μειώνεται με την έξοδό τους. Με την προσωπική, αλλά και αλληλέγγυο ευθύνη των συνεταίρων, επιδιώκεται να εξασφαλιστεί η φερεγγυότητα ενός νομικού προσώπου που δεν έχει σταθερό κεφάλαιο.
Έχει, εντούτοις, υποστηριχθεί[2] ότι η υιοθέτηση από τον ν. 1667/1986 του μορφώματος του συνεταιρισμού απεριόριστης ευθύνης, δε βρίσκει επαρκές δικαιολογητικό έρεισμα στη σημερινή εποχή και δύναται να εξηγηθεί μόνο ιστορικά. Η απεριόριστη προσωπική ευθύνη των εταίρων μιας εταιρείας συνδέεται με την άμεση συμμετοχή τους στη διοίκηση, που σήμερα στους συνεταιρισμούς έχει εκλείψει. Κατά τις απαρχές της συνεταιριστικής κίνησης που οι συνεταιρισμοί είχαν λίγα μέλη και οι αγορές ήταν μικρές, η διαχείριση ασκείτο άμεσα από τα μέλη τους. Κατά το στάδιο αυτό, η πίστη του συνεταιρισμού στηρίχθηκε στην αλληλέγγυο και απεριόριστη ευθύνη των συνεταίρων. Προϊόντος του χρόνου όμως, με την αύξηση των μελών και την ανάπτυξη των αγορών, κατέστη αναγκαία η ανάθεση της διαχείρισης και εκπροσώπησης σε ειδικό κατάλληλο όργανο, εκλεγμένο πλειοψηφικά από τη γενική συνέλευση. Μετά το χωρισμό της ιδιοκτησίας από τη διοίκηση, με την ανάθεση της διαχείρισης σε ειδικό όργανο, είναι απίθανο να βρεθούν πρόσωπα που θα δεχθούν να εκτεθούν στους κινδύνους της απεριόριστης προσωπικής ευθύνης. Ο συνεταιρισμός περιορισμένης ευθύνης ανταποκρίνεται, λοιπόν, περισσότερο στα σημερινά δεδομένα, γι’ αυτό και στην πράξη οι συνεταιρισμοί είναι περιορισμένης ευθύνης (Π.Ε.).
Ακόμη, από τη διάταξη της παρ. 4 του άρθρου 4 του ν. 1667/1986 συνάγεται ότι η ευθύνη του συνεταίρου απέναντι στους δανειστές του συνεταιρισμού είναι άμεση, και όχι επικουρική. Τούτο σημαίνει ότι ο συνεταίρος είναι πρωτοφειλέτης έναντι των τρίτων, οι οποίοι μπορούν να επιλέξουν τον ευθυνόμενο συνεταίρο για την ικανοποίηση, ολική ή μερική, των απαιτήσεών τους και να στραφούν εναντίον του με ευθεία αγωγή.
Όπως προελέχθη, στους συνεταιρισμούς περιορισμένης ευθύνης, ο συνεταίρος ευθύνεται ως ένα χρηματικό ποσό που ορίζεται από το καταστατικό και είναι ίσο ή πολλαπλάσιο της αξίας της συνεταιριστικής μερίδας. Συνακόλουθα, όταν αυξάνεται, με τροποποίηση του καταστατικού, η συνεταιριστική μερίδα, αυξάνεται αντίστοιχα και η ευθύνη των συνεταίρων. Με βάση την ευθύνη εις ολόκληρον, ο συνεταίρος ευθύνεται για το συνολικό χρέος του συνεταιρισμού, εφόσον αυτό δεν υπερβαίνει το όριο της ευθύνης του.
Μάλιστα, ο συνεταίρος δεν ευθύνεται μόνο για τα χρέη που δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια της συνεταιρικής σχέσης, αλλά και για εκείνα που είχαν δημιουργηθεί πριν γίνει μέλος. Η ευθύνη του, όμως, δεν περιλαμβάνει τα χρέη που δημιουργήθηκαν μετά την έξοδό του. Η σχετική αξίωση παραγράφεται μετά την παρέλευση ενός έτους από την έξοδο του συνεταίρου ή από την περάτωση της πτώχευσης ή της εκκαθάρισης.
Επί του ζητήματος της ευθύνης των συνεταίρων επί αστικών συνεταιρισμών, ενδιαφέρουσες είναι οι σκέψεις της υπ’ αριθμ. 189/2009 αποφάσεως του Εφετείου Θεσσαλονίκης, η οποία έκρινε ότι ορθώς ενήχθησαν για το ένδικο χρέος Ομοσπονδίας Συνεταιρισμών τα μέλη της, καθότι εκ του νόμου και εκ του καταστατικού ευθύνονταν εις ολόκληρον με την Ομοσπονδία μέχρι ποσού ίσου με την αξία μιας συνεταιριστικής μερίδας, δεν ήταν δε υποχρεωτική και η σύγχρονη εναγωγή της Ομοσπονδίας, διότι στις παθητικές σε ολόκληρο ενοχές ο δανειστής μπορεί να εναγάγει κεχωρισμένα οποιονδήποτε συνοφειλέτη (481, 482 ΑΚ)[3]:
«[…] Σύμφωνα με τη ρητή διάταξη του νόμου (άρθρο 1 παρ. 7 Ν 1667/1986 καθώς επίσης άρθρο 1 παρ. 2 Ν 2169/1993), ο συνεταιρισμός είναι νομικό πρόσωπο που έχει την εμπορική ιδιότητα, εταιρία κατά συνέπεια του εμπορικού δικαίου που είναι από τον τύπο της εμπορική (Κ. Παμπούκης, Δικ. Εμπ. Ετ. Γενικό Μέρος παρ. 5 σελ. 35, Αναστασιάδης-Ρόκας, Ελληνικό Εμπορικό Δίκαιο, έκδ. 5η, τ. Ι, τεύχος II σελ. 479). Τη νομική προσωπικότητα αποκτά ο συνεταιρισμός από την καταχώριση στο μητρώο των συνεταιρισμών, που τηρείται στο Ειρηνοδικείο της περιφέρειας, όπου έχει την έδρα του (άρθρο 1 παρ. 7 Ν 1667/1986). Σαν νομικό πρόσωπο ο συνεταιρισμός αποτελεί οντότητα διαφορετική και ανεξάρτητη από τα μέλη του. Είναι φορέας αυτοτελών δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, φέρει ιδία επωνυμία και έδρα, ιδία περιουσία, καθώς επίσης έχει τη δυνατότητα να είναι διάδικος και υποκείμενο αναγκαστικής εκτέλεσης (Παμπούκης, Δικ. Εμπ. Ετ. Γενικό μέρος σελ. 346). Τέλος διαθέτει όργανα που διαμορφώνουν και στη συνέχεια εκφράζουν προς τα έξω τη δική τους βούληση.
Παράλληλα, ο συνεταιρισμός είναι εταιρία προσωπική. Ο χαρακτήρας αυτός προκύπτει από το γεγονός ότι για την πραγματοποίηση του σκοπού του στηρίζεται, κατά κύριο λόγο, στην προσωπική συμβολή των συνεταίρων (Παμπούκης, ό.π., σελ. 37). Επιπλέον, οι αστικοί συνεταιρισμοί γνωρίζουν τη διάκριση σε συνεταιρισμούς περιορισμένης και απεριόριστης ευθύνης των συνεταίρων για τα χρέη του συνεταιρισμού.
Κατά τη διάταξη του άρθρου 4 παρ. 4 Ν 1667/1986, οι συνεταίροι ευθύνονται εις ολόκληρον για τα χρέη του συνεταιρισμού και στο μεν συνεταιρισμό απεριόριστης ευθύνης απεριόριστα, ενώ στο συνεταιρισμό περιορισμένης ευθύνης, μέχρι ένα ορισμένο ποσό που καθορίζεται στο καταστατικό και είναι ίσο ή πολλαπλάσιο της αξίας κάθε συνεταιριστικής μερίδας. Η ευθύνη των συνεταίρων θεωρείται αναπόφευκτη συνέπεια της έλλειψης ενός μόνιμου και σταθερού κεφαλαίου στο συνεταιρισμό, σαν μέσο προστασίας των τρίτων-πιστωτών του (Κιντής Κ., Δίκαιο συνεταιρισμών 1995, τεύχ. Β`, Μέρος α` σελ. 90). Περαιτέρω, η συνεταιριστική μερίδα έχει περιεχόμενο διττής φύσεως, περιγράφει αφενός μεν το ελάχιστο ποσό συμμετοχής του κάθε συνεταίρου στο σχηματισμό του κεφαλαίου του συνεταιρισμού και αφετέρου την εταιρική συμμετοχή στο συνεταιρισμό, την έννομη δηλαδή σχέση που συνδέει ένα πρόσωπο με το συνεταιρισμό. Η εταιρική μερίδα είναι συγχρόνως το μέτρο της συμμετοχής του κάθε εταίρου στην άσκηση των εταιρικών δικαιωμάτων, αλλά και το μέτρο ανάλογης επιβάρυνσης του με τις εταιρικές υποχρεώσεις. Η συνεταιριστική μερίδα με την έννοια του ορισμένου χρηματικού ποσού που εισφέρει ο συνεταίρος, παριστά το ελάχιστο ποσό συμμετοχής του στο συνεταιρισμό. Το άρθρο 1 Ν 1667/1986 αναφέρει ότι κάθε συνεταίρος εγγράφεται για μία συνεταιριστική μερίδα, που καθορίζεται από το καταστατικό, δηλαδή ο συνεταίρος αναλαμβάνει την υποχρέωση να καταβάλει την αξία της σε χρήμα στον συνεταιρισμό (Τζίβα Ε., Η εταιρική συμμετοχή στο συνεταιρισμό και ειδικότερα τα δικαιώματα των συνεταίρων, 1997, σελ. 65, 69, 77, 78, 80)…».
Εμμανουέλα Μανωλιδάκη, δικηγόρος
info@efotopoulou.gr
[1] Βλ. Στ. Κιντή, Δίκαιο συνεταιρισμών, ΙΙ, Αστικοί Συνεταιρισμοί, Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, 2004, σελ. 54 επ., καθώς και Στ. Βλαστό, Δίκαιο Σωματείων, Συνδικαλιστικών και Εργοδοτικών Οργανώσεων, Δίκαιο & Οικονομία Π. Ν. Σάκκουλας, Αθήνα 2007, σελ. 677 επ..
[2] Βλ. Στ. Κιντή, όπ.π., σελ. 55.
[3] Βλ. ΕφΘεσσ 189/2009, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ.