Η έννοια του «έργου» στην πνευματική ιδιοκτησία
Σύμφωνα με το άρθρο 1 παρ. 1 του ν.2121/1993 «οι πνευματικοί δημιουργοί, με τη δημιουργία του έργου, αποκτούν πάνω σ’ αυτό πνευματική ιδιοκτησία, που περιλαμβάνει, ως αποκλειστικά και απόλυτα δικαιώματα, το δικαίωμα της εκμετάλλευσης του έργου (περιουσιακό δικαίωμα) και το δικαίωμα της προστασίας του προσωπικού τους δεσμού προς αυτό (ηθικό δικαίωμα)».
Προβλέπεται δηλαδή αυτοδίκαιη απόκτηση από το δημιουργό του απόλυτου και αποκλειστικού δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας πάνω στο έργο του με μόνη τη δημιουργία του. Η πνευματική ιδιοκτησία, ως δικαίωμα, απονέμεται από την έννομη τάξη, χωρίς διατυπώσεις, μόνον εφόσον δημιουργείται από αυτόν «έργο», δηλαδή κατά τους ορισμούς του άρθρου 2 παρ.1 ίδιου νόμου «πρωτότυπο πνευματικό δημιούργημα λόγου, τέχνης ή επιστήμης, που εκφράζεται με οποιαδήποτε μορφή». Προϋπόθεση γένεσης του δικαιώματος της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι η ύπαρξη του «έργου», το οποίο και αποτελεί το κατ’ εξοχήν αντικείμενο προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας. Στο νόμο απαριθμούνται ενδεικτικώς μια κατηγορία έργων, όπως γραπτά ή προφορικά κείμενα, μουσικές συνυθέσεις, θεατρικά έργα, οι χορογραφίες, παντομίμες, οπτικοακουστικά έργα, εικαστικά έργα (έργα ζωγραφικής και γλυπτικής), χαρακτικά, λιθογραφίες, αρχιτεκτονικά έργα, εικονογραφήσεις, χάρτες, τρισδιάστατα έργα, μεταφράσεις, διασκευές, εγκυκλοπαίδειες, ανθολογίες, βάσεις δεδομένων και προγράμματα ηλεκτρονικών υπολογιστών.
Ο νόμος ορίζει τα στοιχεία που πρέπει να συγκεντρώνει ένα δημιούργημα (ακόμη και αν εμπίπτει στις κατηγορίες που αναφέρονται ως άνω ενδεικτικώς) για να υπαχθεί στην έννοια του «έργου». Πρέπει να είναι α) δημιούργημα του πνεύματος β) το οποίο είναι πρωτότυπο, γ) να συνιστά δημιούργημα του λόγου, της τέχνης ή της επιστήμης και να δ) εκφράζεται με κάποια μορφή.
Κατά την έννοια του νόμου το δημιούργημα για να υπαχθεί την έννοια του «έργου» πρέπει να αποτελεί προϊόν του πνεύματος και να έχει προκύψει ως αποτέλεσμα δημιουργικής πράξης. Πρώτη προϋπόθεση για να συνιστά ένα δημιούργημα «έργο» προστατευόμενο από την πνευματική ιδιοκτησία είναι να έχει κάποιο νοηματικό περιεχόμενο. Να αποτελεί δηλαδή έκφραση του εσωτερικού κόσμου, των ιδεών και των συναισθημάτων του δημιουργού του ανεξαρτήτως του τρόπου που εκφράζεται αυτό. Επιπρόσθετα, όμως, πρέπει να είναι προϊόν του ανθρωπίνου πνεύματος με μορφή προσιτή στις αισθήσεις, το οποίο λόγω της ιδιαιτερότητάς του διαφέρει από όσα προϋπάρχουν στο περιεχόμενο ή τη μορφή του, ως προς τη συγκεκριμένη οργανική σύνδεση και συνθετική διαμόρφωση των επιμέρους στοιχείων του και ως προς τη συγκεκριμένη εκφραστική εφαρμογή της αφετηριακής ιδέας του δημιουργού. Θα πρέπει δηλαδή το δημιούργημα αυτό να είναι πρωτότυπο, με την έννοια να έχει ένα «δημιουργικό ή αισθητικό ύψος» τέτοιο ώστε να φέρει τη σφραγίδα της προσωπικότητας του δημιουργού του. Η έμφαση δίδεται δηλαδή στο πρόσωπο του δημιουργού και τη σχέση που έχει ο δημιουργός με το έργο του, το οποίο αποτελεί το αποτέλεσμα της δημιουργικής του πράξης και αντικατοπτρίζει την προσωπικότητά του.
Σύμφωνα με τη θεωρία και τη νομολογία που ακολουθούν τη θεωρία της στατιστικής μοναδικότητας, κριτήριο της πρωτοτυπίας ενός έργου αποτελεί το εάν κάποιος τρίτος ευρισκόμενος κάτω από τις ίδιες συνθήκες και περιστάσεις δε μπορεί να παράγει ένα ίδιο έργο με την ίδια μορφή και έκφραση (ΑΠ 2330/2007). Έχει κριθεί ότι το έργο θα πρέπει να παρουσιάζει μια ατομική ιδιομορφία που κρίνεται με το μέτρο της στατιστικής μοναδικότητας ή άλλως να παρουσιάζει κάποιο ελάχιστο όριο δημιουργικού ύψους, κάποια απόσταση από τα ήδη «γνωστά και αυτονόητα» (βλ. ΑΠ 267/1995, ΕφΑθ8153/1999).
Ακόμη, αξιοσημείωτο είναι ότι το κριτήριο της πρωτοτυπίας πρέπει να διαφοροποιηθεί από την έννοια του «νέου», η οποία παραπέμπει σε ένα αυστηρά αντικειμενικό κριτήριο, το οποίο δεν ακολουθεί ο ελληνικός νόμος, δεδομένου ότι το κριτήριο της στατιστικής μοναδικότητας ακολουθεί τη μέση οδό μεταξύ αντικειμενικής και υποκειμενικής προσέγγισης. Δεν αρκεί για να προσδώσει πρωτοτυπία σε ένα έργο το απλό γεγονός ότι αυτό δεν συνιστά αντιγραφή ενός άλλου, ακόμη και με κάποιες παραλλαγές. Η έννοια του «νέου» που δεν αποτελεί κριτήριο για την προστασία του «έργου» προϋποθέτει μη ύπαρξη άλλου χρονικά πρότερου έργου και όχι απλώς διαφοροποίηση του νέου έργου σε σχέση με τα ήδη υφιστάμενα ως προς τη μορφή ή την έκφρασή τους, όπως απαιτεί το κριτήριο της πρωτοτυπίας.
Γενική αρχή του δικαίου της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι ότι προστατεύεται η συγκεκριμένη έκφραση και όχι η ιδέα (!) που βρίσκεται πίσω από αυτήν. Συνεπώς, ένας συγγραφέας μπορεί να εκφράσει με το κείμενό του μια κοινότυπη ιστορία με πρωτότυπο τρόπο. Δεν προστατεύεται η κεντρική ιδέα που περιγράφεται στο κείμενο, αλλά ο τρόπος ιστόρησής της. Ακόμη και αν κάποιος τρίτος δημιουργούσε ένα δικό του έργο κάτω από τις ίδιες συνθήκες ή περιστάσεις με τον πρώτο δεν θα κατέληγε στο ίδιο εκφραστικό αποτέλεσμα αφού ο τρόπος απόδοσης και έκφρασης θα είναι διαφορετικός. Αποφασιστικό κριτήριο δηλαδή είναι το δημιούργημα να έχει ατομικότητα και να συνιστά προσωπικό πνευματικό δημιούργημα του δημιουργού του. Να χαρακτηρίζεται το έργο από ιδιαίτερη ατομικότητα που οφείλεται στην προσωπική συμβολή του δημιουργού του (βλ. ΕφΑθ2768/2003 και Κοτσίρης Λ.-Σταματούδη Ε., Νόμος για την πνευματική ιδιοκτησία-κατ’ άρθρο ερμηνεία, 2012, αρ.27-33).
Εφόσον, λοιπόν, το πνευματικό αυτό δημιούργημα εμπίπτει στην έννοια του προστατευόμενου από το ν.2121/1993 «έργου», ο δημιουργός αποκτά, εκτός από ποινικές (άρθρο 66) και διοικητικές αξιώσεις (άρθρα 65Α) κατά παντός προσβολέα, και αστικές αξιώσεις (άρθρο 65) για άρση και παράλειψη της προσβολής, αλλά και εφόσον η προσβολή αυτή είναι υπαίτια (δόλια ή αμελής) δικαίωμα τόσο αποζημίωσης για την επελθούσα ζημία, για την οποία μάλιστα θεσπίζεται και ποσό ελάχιστης αποζημίωσης προς διευκόλυνσης υπολογισμού αυτής, όσο και χρηματικής αποκατάστασης της ηθικής βλάβης που υπέστη ο δημιουργός από την προσβολή των εξουσιών του ή και του ηθικού δεσμού με το έργο του .
Θεώνη Κάδρα