Η κληρονομική μερίδα που αποκτάται σε περίπτωση προσαύξησης απαιτεί ειδική γι’ αυτήν αποποίηση; Ή αρκεί η αποποίηση της αρχικής μερίδας της κληρονομίας; (βλ. ΑΠ 1087/2011, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ για θετική απάντηση στο πρώτο ερώτημα και ΜΠΠειραιά 5721/2013, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, για θετική απάντηση στο δεύτερο ερώτημα)
Από τον συνδυασμό των διατάξεων των άρθρων 1710, 1711, 1846, 1847, 1848, 1854 και 1856 ΑΚ συνάγονται τα ακόλουθα: α) κατά τον χρόνο του θανάτου προσώπου η περιουσία του επάγεται αυτοδικαίως στους κληρονόμους του, οι οποίοι μπορούν να την αποποιηθούν μέσα σε προθεσμία τεσσάρων μηνών, που αρχίζει από τότε που έμαθαν την επαγωγή και το λόγο της, β) η αποποίηση αυτή γίνεται με δήλωση στη γραμματεία του δικαστηρίου της κληρονομιάς (άρθρο 812 ΚΠολΔ), γ) αν ο κληρονόμος αποποιηθεί την κληρονομιά, η επαγωγή σε εκείνον που αποποιήθηκε θεωρείται ότι δεν έγινε και στην περίπτωση αυτή επάγεται σε εκείνον που θα είχε κληθεί, αν αυτός που αποποιήθηκε δεν ζούσε κατά το χρόνο θανάτου του κληρονομουμένου. Στην τελευταία αυτή περίπτωση η προθεσμία των τεσσάρων μηνών αρχίζει από την γνώση της αποποίησης του προηγούμενου και της εξαιτίας αυτής κλήσης του κληρονόμου. Αντικείμενο της αποποίησης είναι η επαγωγή της κληρονομιάς από ορισμένο λόγο, η δε αποποίηση πρέπει να αφορά την συγκεκριμένη επαγωγή, να μην είναι δηλαδή γενική (Βλ. Γεωργιάδη Απόστολου, Κληρονομικό Δίκαιο, Εκδόσεις Σάκκουλα 2010, § 39, σελ 661).
Το κατά πόσο η αποποίηση της αρχικής μερίδας καταλαμβάνει την κατά προσαύξηση μερίδα, πράγματι, είναι νομολογιακά διφορούμενο καθώς άλλοτε δίδεται αρνητική απάντηση και άλλοτε θετική στο ανωτέρω ερώτημα.
Ειδικότερα, κατά την άποψη που υιοθέτησε το Μονομελές Πρωτοδικείο Πειραιά, εκδίδοντας την υπ’ αριθμ. 5721/2013, δημ. ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, θεώρησε ότι η κατά προσαύξηση μερίδα δεν συνιστά ιδιαίτερη κληρονομική μερίδα και δεν έχει αυτοτέλεια σε σχέση με την αρχική μερίδα του ωφελούμενου, με βασική συνέπεια αυτή να μην επιδέχεται ιδιαίτερη αποποίηση, αλλά τυχόν αποποίηση της αρχικής μερίδας να ενεργεί και για αυτήν (Βλ. Γεωργιάδη Απόστολου, ό.π., § 30 σελ 482).
Σε πλήρη αντίθεση με το ως άνω Δικαστήριο, ο Άρειος Πάγος, εκδίδοντας την υπ’ αριθμ. 1087/2011, δημ. ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, έκρινε ότι δεν αρκεί η αποποίηση της αρχικής μερίδας της κληρονομίας και συνακόλουθα ότι απαιτείται σε περίπτωση προσαύξησης της κληρονομικής μερίδας να γίνεται χωριστά αποποίηση και γι’ αυτήν. Πιο συγκεκριμένα έκρινε ότι: «[…]Ο πρώτος αναιρεσίβλητος Τ. Κ. απεβίωσε στη Ρόδο στις 5.2.2009 μετά την άσκηση της με ημερομηνία 25.11.2008 κρινόμενης (τότε) αιτήσεως αναιρέσεως, περί αναιρέσεως της με αριθμό 209/2008 αποφάσεως του Εφετείου Δωδεκανήσου. Αυτός κληρονομήθηκε εξ αδιαθέτου από τη σύζυγό του Δ. Κ. κατά το ποσοστό των 2/8 εξ αδιαιρέτου και τα δύο (2) τέκνα του Σ. και Α., κατά ποσοστό 3/8 εξ` αδιαιρέτου ο καθένας. Στις 5.3.2009 η Δ. χήρα Τ. Κ. (μητέρα τους) αποποιήθηκε την κληρονομία του συζύγου της, με την υπ` αριθ. 19/2009 έκθεση αποποίησης της κληρονομίας του Πρωτοδικείου Ρόδου και το παραπάνω ποσοστό της περιήλθε στα παιδιά της Σ. και Α., οπότε τα ποσοστά τους διαμορφώθηκαν σε 4/8 για τον καθένα, κατά προσαύξηση από 1/8 από την αποποιηθείσα μερίδα της μητέρας τους. Στη συνέχεια ο υιός Σ. Τ., με την υπ’ αρ. 19/5.3.2001 έκθεση αποποίησης κληρονομίας του γραμματέα του Πρωτοδικείου Ρόδου, κατόπιν χορηγηθείσας ειδικής πληρεξουσιότητας προς την ανωτέρω μητέρα του, αποποιήθηκε την κληρονομιά του πατέρα του Τ. Κ. κατά το περιελθόν σ` αυτόν ποσοστό των 4/8 εξ αδιαιρέτου. Έτσι επήλθε διαδοχή κατά ρίζες και κλήθηκαν στην κληρονομία τα τέκνα του Δ. και Ε. Σ. Κ., τα οποία στη συνέχεια με την υπ` αρ. 29/17.3.2001 έκθεση αποποίησης κληρονομίας του γραμματέα του Πρωτοδικείου Ρόδου, κατόπιν χορηγηθείσης ειδικής πληρεξουσιότητας προς την ανωτέρω γιαγιά τους, αποποιήθηκαν την κληρονομιά του παππού τους Τ. Κ. κατά το ποσοστό των 4/8 εξ αδιαιρέτου. Έτσι το ποσοστό των 4/8 εξ αδιαιρέτου, κατά διαδοχή βαθμών και προσαύξηση (άρθρα 1814 και1823 ΑΚ) αύξησε την κληρονομία του άλλου του υιού του Τ. Κ. Α. Κ., ο οποίος έτσι απέκτησε δύο κληρονομικές μερίδες, μια εκ 4/8 εξ αδιαιρέτου από τη δική τους ως άνω κληρονομική μερίδα και μια εκ 4/8 εξ αδιαιρέτου, κατά προσαύξηση εκ της μερίδας των αποποιηθέντων την κληρονομία του αδελφού του Σ. και των τέκνων του. Ο τελευταίος (Α.Κ.) στις 24.3.2009, με την υπ’ αριθμ. 26/2009 έκθεση αποποιήσεως κληρονομίας του γραμματέα του Πρωτοδικείου Ρόδου, αποποιήθηκε την κληρονομία του αποθανόντος πατρός του Τ. Κ., χωρίς στη δήλωση της αποποίησης να διαλαμβάνει και την κατά προσαύξηση μερίδα εκ 4/8 εξ αδιαιρέτου. Επειδή δε η κατά προσαύξηση μερίδα συνιστά ιδιαίτερη κληρονομική μερίδα, έχει αυτοτέλεια σε σχέση με την αρχική μερίδα του ωφελουμένου, με βασική συνέπεια, η κατά προσαύξηση κληρονομική μερίδα να επιδέχεται ιδιαίτερη αποποίηση, η άνω αποποίηση της αρχικής μερίδας του Α. Κ., δεν ενήργησε και γι’ αυτή (κατά προσαύξηση) και επομένως ο τελευταίος παραμένει κληρονόμος του άνω πατρός του γι’ αυτό το ποσοστό της κατά προσαύξηση μερίδος του εκ 4/8 εξ αδιαιρέτου. […]».
Κωνσταντίνα Β. Πουρνάρα
Δικηγόρος