Προϋποθέσεις αγωγής διάρρηξης δικαιοπραξίας: Η γνώση του τρίτου προς τον οποίο έγινε η μεταβίβαση
Από τον συνδυασμό των διατάξεων των άρθρων 939, 941, 942 και 943 Α.Κ. συνάγεται ότι οι δανειστές δικαιούνται να απαιτήσουν τη διάρρηξη κάθε απαλλοτρίωσης, που έγινε από τον οφειλέτη προς βλάβη τους, εφόσον η υπόλοιπη περιουσία του δεν επαρκεί για την ικανοποίησή τους. Προϋποθέσεις προστασίας των δανειστών είναι: 1) απαίτηση του δανειστή κατά του οφειλέτη, γεννημένη κατά τον χρόνο που ο τελευταίος επιχειρεί την απαλλοτρίωση, δηλαδή απαίτηση της οποίας έχουν συντελεσθεί τα παραγωγικά γεγονότα και η οποία είναι ληξιπρόθεσμη κατά τον χρόνο συζήτησης της σχετικής αγωγής (Α.Π. 869/2021, Α.Π. 668/2021, Α.Π. 708/2017), 2) απαλλοτρίωση εκ μέρους του οφειλέτη, 3) απαλλοτρίωση με πρόθεση βλάβης των δανειστών, η οποία πρόθεση θεωρείται ότι υπάρχει, όταν ο οφειλέτης γνωρίζει πως με την απαλλοτρίωση του περιουσιακού του στοιχείου θα περιέλθει σε τέτοια οικονομική κατάσταση, ώστε η περιουσία του που απομένει να μην επαρκεί για την ικανοποίηση των δανειστών, αφού στην περίπτωση αυτή είναι προφανές ότι ο οφειλέτης γνωρίζει πως συνέπεια της πράξης του είναι η βλάβη των δανειστών, την οποία αποδέχεται, 4) βλάβη των δανειστών, δηλαδή ελάττωση της περιουσίας του οφειλέτη σε τέτοιο βαθμό, ώστε η υπόλοιπη περιουσία του να μην αρκεί προς ικανοποίηση των δανειστών, αφερεγγυότητα που πρέπει να υπάρχει κατά τον χρόνο της άσκησης της αγωγής, που είναι ο κρίσιμος χρόνος για τον προσδιορισμό της βλάβης των δανειστών, και 5) γνώση του τρίτου ότι ο οφειλέτης απαλλοτριώνει προς βλάβη των δανειστών, η οποία γνώση τεκμαίρεται, όταν ο τρίτος είναι κατά την απαλλοτρίωση σύζυγος ή συγγενής σε ευθεία γραμμή ή σε πλάγια γραμμή εξ αίματος έως και τον τρίτο βαθμό ή από αγχιστεία έως το δεύτερο βαθμό, ενώ το τεκμήριο αυτό δεν ισχύει, αν πέρασε ένα έτος από την απαλλοτρίωση έως την έγερση της αγωγής. Η ανωτέρω γνώση δεν απαιτείται, αν η απαλλοτρίωση έγινε από χαριστική αιτία (ΑΠ 227/2024 Α.Π. 914/2020, Α.Π. 1382/2019).
Καθίσταται σαφές ότι απαιτείται, μεταξύ άλλων, για τη διάρρηξη απαλλοτρίωσης, γνώση του τρίτου προς τον οποίο έγινε η μεταβίβαση από τον οφειλέτη, ότι ο μεταβιβάσας προέβη στην απαλλοτρίωση με σκοπό βλάβης των δανειστών του. Ως προς τη γνώση γίνεται αναφορά στις ΑΚ 941 και 942, οι οποίες διακρίνουν μεταξύ απαλλοτρίωσης από επαχθή αιτία και από χαριστική αιτία. Η γνώση του τρίτου πρέπει να περιλαμβάνει ορισμένα στοιχεία, δηλαδή την απαλλοτρίωση, τη βλάβη των δανειστών, το δόλο του οφειλέτη. Η συνδρομή της γνώσης θα κριθεί στο πρόσωπο του τρίτου, και αν αυτός συμβάλλεται δι’ αντιπροσώπου (211 ΑΚ). Κρίσιμος χρόνος ύπαρξης της γνώσης είναι εκείνος της απαλλοτρίωσης, ενώ η μεταγενέστερη γνώση δεν ασκεί έννομη επιρροή. Προς αποτροπή του δυσαπόδεικτου της άνω προϋπόθεσης καθιερώνεται με την ΑΚ 941 παρ. 2 μαχητό τεκμήριο υπέρ των δανειστών για την ύπαρξη της γνώσης, όταν ο τρίτος είναι σύζυγος του οφειλέτη ή συγγενής σε ευθεία γραμμή ή σε πλάγια εξ αίματος έως και τον τρίτο βαθμό ή από αγχιστεία έως και τον δεύτερο. Το τεκμήριο όμως αυτό εξανεμίζεται αν η αγωγή διάρρηξης δεν ασκήθηκε (215 ΚΠολΔ) εντός ενός έτους από την ενέργεια της απαλλοτρίωσης (941 παρ. 2 εδ. Β’ ΑΚ) (ΕΡΝΟΜΑΚ – ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ ΑΣΤΙΚΟΥ ΚΩΔΙΚΑ ΒΑΘΡΑΚΟΚΟΙΛΗ, άρθρο 941).
Ζέτα Μασσέλου, info@efotopoulou.gr
ασκ. δικηγόρος