Προϋποθέσεις ένστασης συμψηφισμού
Σύμφωνα με τα άρθρα 440 ΑΚ επ. ο συμψηφισμός επιφέρει απόσβεση των μεταξύ δύο προσώπων αμοιβαίων απαιτήσεων, όσο καλύπτονται, αν είναι ομοειδείς κατά το αντικείμενο και ληξιπρόθεσμες. Ο συμψηφισμός επέρχεται αν ο ένας τον επικαλείται με δήλωση προς τον άλλο. Η πρόταση του συμψηφισμού επιφέρει απόσβεση των αμοιβαίων απαιτήσεων από τότε που συνυπήρξαν. Συνεπώς, συμψηφισμός είναι η απόσβεση αμοιβαίων και ομοειδών απαιτήσεων μεταξύ δύο προσώπων μέσω του συνυπολογισμού τους. Η πρόταση συμψηφισμού μπορεί να χωρήσει είτε εξώδικα είτε δικαστικά με ένσταση. Με την ένσταση συμψηφισμού ισχυρίζεται λοιπόν ο εναγόμενος ότι διαθέτει κατά του ενάγοντος ανταπαίτηση, η οποία είναι αφενός ομοειδής κατά το αντικείμενο με την ήδη επίδικη και αφετέρου ληξιπρόθεσμη και προτείνει αυτή σε συμψηφισμό. Αποτελεί κατά συνέπεια μέσο άμυνας, που αποσκοπεί στην απόρριψη της αγωγής με την προβολή απαίτησης, για την οποία δεν απαιτείται η καταβολή δικαστικού ενσήμου. Οι προϋποθέσεις της ενστάσεως συμψηφισμού, όπως αυτές προκύπτουν από τα άρθρα 440, 450 και 451, είναι ακόλουθες: α) αμοιβαιότητα των απαιτήσεων, β) ομοειδές του αντικειμένου τους, γ) εγκυρότητα και ληξιπρόθεσμο αυτών και δ) το επιτρεπτό αυτού. Τυπική- διαδικαστική προϋπόθεση του συνιστά η πρόταση αυτού. Άλλες προϋποθέσεις δεν απαιτούνται. Δεν είναι συνεπώς απαραίτητο οι συμψηφιζόμενες απαιτήσεις να έχουν κοινή γενεσιουργό αιτία, ούτε να είναι συναφείς, ισόποσες ή εκκαθαρισμένες. Αμοιβαίες είναι οι απαιτήσεις όταν αυτός που προβαίνει σε δήλωση συμψηφισμού είναι οφειλέτης της κύριας απαίτησης, δηλαδή εκείνης κατά της οποίας ο συμψηφισμός προβάλλεται, συγχρόνως όμως και δανειστής της ανταπαίτησης, δηλαδή εκείνης που προτάσσεται σε συμψηφισμό. Δηλαδή ο οφειλέτης της μίας να είναι δανειστής της άλλης και το αντίστροφο. Ομοειδείς χαρακτηρίζονται οι απαιτήσεις, τα αντικείμενα των οποίων διαθέτουν τα ίδια γνωρίσματα, χωρίς να ενδιαφέρει αν οι ενοχές, από τις οποίες πηγάζουν, είναι γένους ή είδους (δηλαδή ανεξάρτητα από τις ενοχές) ή εάν οι όροι της παροχής είναι ή όχι ομοειδείς. Ομοειδείς απαιτήσεις είναι οι χρηματικές. Οι συμψηφιζόμενες απαιτήσεις δεν είναι αναγκαίο να είναι ίσες. Δεν αποκλείεται η πρόταση συμψηφισμού να αφορά και μέρος της ανταπαίτησης. Έγκυρες είναι οι απαιτήσεις όταν είναι υπαρκτές ενώ ληξιπρόθεσμες καθίστανται οι απαιτήσεις κατά το χρονικό σημείο που ο δανειστής δικαιούται να απαιτήσει την παροχή/απαίτηση και οφειλέτης υποχρεούται να την εκπληρώσει (Μ. Σταθόπουλος Γενικό Ενοχικό Δίκαιο, σελ. 357). Σύμφωνα δε με το άρθρο 443 ΑΚ σε συμψηφισμό προτείνεται και ανταπαίτηση που έχει παραγραφεί αν κατά το χρόνο που οι απαιτήσεις συνυπήρξαν δεν είχε συμπληρωθεί ο χρόνος της παραγραφής. Ως χρόνος συνύπαρξης νοείται αυτός της συνδρομής των απαιτήσεων σε κατάσταση ώριμη για συμψηφισμό. Κατόπιν της δήλωσης του συμψηφισμού οι αμοιβαίες απαιτήσεις αποσβέννυνται αναδρομικά από τη στιγμή της συνυπάρξεώς τους, και μάλιστα ανεξάρτητα από το αν η δήλωση γίνει ή όχι αποδεκτή από τον προς ον αυτή απευθύνεται.
Η ένσταση συμψηφισμού πρέπει να περιλαμβάνει σαφή έκθεση των παραγωγικών της ανταπαιτήσεως γεγονότων, προσδιορισμό της απαίτησης του ενάγοντος, στην οποία αναφέρεται η δήλωση συμψηφισμού, καθορισμό του αντικειμένου και του χρόνου γεννήσεως τους, όπως επίσης και ορισμένο αίτημα, ήτοι την απόσβεση των συμψηφιζόμενων απαιτήσεων και την απόρριψη της αγωγής. Ως μέσο άμυνας η ένσταση συμψηφισμού προβάλλεται με τις προτάσεις. Η αναλυόμενη ένσταση δύναται να προταθεί σε ίσα μέρη με τα άλλα μέσα άμυνας του ενισταμένου εναντίον της αγωγής, πράγμα το οποίο έχει ως συνέπεια το δικαστήριο να είναι σε θέση να κάνει δεκτή την περί ης ο λόγος ένσταση, χωρίς να είναι προηγουμένως αναγκασμένο να προβεί σε εξέταση των λοιπών μέσων υπερασπίσεως. Η πρόταση συμψηφισμού μπορεί να γίνει επικουρικά με τα υπόλοιπα υπερασπιστικά μέσα, και να εξαρτηθεί όχι μόνο από την απόρριψη της αγωγής, συνολικά, αλλά και από την απόρριψη κάποιας συγκεκριμένης ένστασης του εναγομένου. Είναι επιτρεπτή η πρόταση συμψηφισμού υπό αναβλητική αίρεση της απόρριψης της αγωγής από άλλο ουσιαστικό λόγο (π.χ. της εξόφλησης της απαίτησης, ή από άλλες ανατρεπτικές ενστάσεις). Επικουρική σε σχέση με τα λοιπά μέσα άμυνας πρέπει κατόπιν τούτου να θεωρηθεί η προβολή ενστάσεως συμψηφισμού και επί υφιστάμενης μετά την ερμηνεία του δικογράφου αμφιβολίας αναφορικά με τη διάταξη της υπερασπιστικής τακτικής του διαδίκου. Συνεπώς, το δικαστήριο θα ερευνήσει τη βασιμότητα όλων των άλλων μέσων υπερασπίσεως και αν αποδειχθούν αβάσιμα τότε θα ερευνήσει στην ουσία τον συμψηφισμό, έστω και αν προτάθηκε κατά σειρά ή σε ίση μοίρα με αυτά. Με την αποδοχή της ενστάσεως επέρχεται συμψηφισμός των αμοιβαίων απαιτήσεων, ο οποίος φέρει την απόσβεση τους κατά το ποσό που καλύπτονται (Β. Βαθρακοκοίλης, ΕρΝομΑκ, άρθρο 440 επ. ΑΚ, σελ. 548-573, Ελ. Καστρήσιος, Ένσταση Συμψηφισμού, σελ. 389-429).
Λένα Πολύζου, δικηγόρος,
Email: info@efotopoulou.gr