Αν με διαθήκη αφεθούν στον τιμώμενο ειδικά μόνον αντικείμενα, αυτός θεωρείται κληρονόμος ή κληροδόχος αυτών; – Είναι δυνατή η παράλληλη κληρονομική διαδοχή τόσο από δια­θήκη όσο και εξ αδιαθέτου;

Σύμφωνα με τη διάταξη του άρθρου ΑΚ 1800 § 2, αν έχουν αφεθεί μόνο ειδικά αντικείμενα στον τιμώμενο, σε περί­πτωση αμφιβολίας, αυτός θεωρείται κληροδόχος, ακόμη κι αν ονο­μάστηκε κληρονόμος.

Από τη διάταξη αυτή προκύπτει ότι εί­ναι ισχυρή η εγκατάσταση κληρονόμου επί δήλου πράγματος, δηλαδή επί ειδικά καθοριζόμενου στοιχείου της κληρονομιάς, η οποία υπάρχει αν συνάγεται από τη διαθήκη θέληση του δι­αθέτη, με τη μνεία του δήλου, να εγκαταστήσει τον τιμώμενο ως κληρονόμο, ως άμεσο δηλαδή καθολικό του διάδοχο σε όλη την κληρονομιά του ή σε ποσοστό της. Μόνο σε περίπτω­ση αμφιβολίας, αν δηλαδή δεν προκύπτει θέληση του διαθέτη για εγκατάσταση του τιμώμενου ως κληρονόμου, αυτός που τιμήθηκε με το δήλο πράγμα θεωρείται κληροδόχος.

Έννομη συνέπεια του χαρακτηρισμού ως κληρονόμου, αυτού που, μόνος ή μαζί με άλλους, εγκαταστάθηκε επί ειδικού αντι­κειμένου, είναι αφενός μεν ότι η μνεία του δήλου έχει την έννοια του προσδιορισμού του ποσοστού (κλάσματος) της κληρονο­μιάς, στο οποίο αυτός καλείται και το οποίο προσδιορίζεται κατά το λόγο της αξίας του δήλου σε σχέση προς την αξία της όλης κληρονομιάς και αποτελεί συνάμα (ΑΚ 1890) διά­ταξη του διαθέτη να περιληφθεί το δήλο στην κατά ποσοστό μερίδα του τιμώμενου (διανεμητική), αφετέρου δε ότι εφαρμόζονται οι διατάξεις των άρθρων ΑΚ 1801 § 2 και 1802, οι οποίες ορίζουν ότι, αν έχουν εγκατασταθεί περισσότεροι κληρονόμοι, καθένας από τους οποίους έχει περιοριστεί σε ποσοστό και τα ποσοστά δεν εξαντλούν τον κλήρο, ως προς το υπόλοιπο μέρος επέρχε­ται η εξ αδιαθέτου διαδοχή. Αν, όμως, σύμφωνα με τη θέληση του διαθέτη οι εγκατάστατοι γράφηκαν ως οι μόνοι κληρονό­μοι και καθένας από αυτούς εγκαταστάθηκε σε ποσοστό και τα ποσοστά δεν εξαντλούν τον κλήρο, επέρχεται ανάλογη αύξηση των ποσοστών. Για να επέλθει δηλαδή -παράλληλα με την εκ διαθήκης διαδοχή- και η εξ αδι­αθέτου διαδοχή, απαιτούνται δύο προϋποθέσεις: 1ον) ότι ο διαθέτης διέθεσε μόνο ένα μέρος από τον κλήρο, έτσι ώστε, αν τα ποσοστά τον εξαντλούν, δεν υπάρχει λόγος για εξ αδιαθέτου διαδοχή, και 2ον) ότι ο διαθέτης εξέφρασε τη θέληση (ή ότι προκύπτει η θέληση) το κληρονομικό δικαίωμα των εγκαταστατών να περιοριστεί στο ποσοστό. Εφόσον γι’ αυτά είναι σαφής η διαθήκη, εφόσον δηλαδή οι λέξεις, που έχει χρησι­μοποιήσει ο διαθέτης, μόνες τους και χωρίς άλλο αποδίδουν τη βούλησή του, δεν υπάρχει έδαφος για άλλη -πέραν της γραμματικής- ερμηνεία της διαθή­κης. Διαφορετικά, θα πρέπει να ανευρεθεί η αληθής βούλησή του, χωρίς προσήλωση στις λέξεις και κατά την υποκειμενική άποψη του διαθέτη, σύμφωνα με τα άρθρα ΑΚ 173 και 1781, λαμβάνονται δε υπόψη και περιστατικά που βρίσκονται εκτός της διαθήκης, μεταξύ των οποίων και η σπουδαιότητα των αντικειμένων που έχουν καταλειφθεί με τη διαθήκη, σε σχέση με την όλη κληρο­νομιά, καθώς και οι προσωπικές σχέσεις του διαθέτη.

Ειδικό­τερα, κατά τον Αστικό Κώδικα, είναι δυνατή η κληρονομική διαδοχή εν μέρει από δια­θήκη και εν μέρει εξ αδιαθέτου. Τούτο προκύπτει από το άρθρο ΑΚ 1710 § 2, σύμφωνα με το οποίο η κληρονομική διαδοχή από το νόμο επέρχεται όταν δεν υπάρχει διαθήκη ή όταν η δι­αδοχή από διαθήκη ματαιωθεί ολικά ή μερικά, αλλά συνάγεται και από το άρθρο ΑΚ 1801 του ίδιου Κώδικα, το οποίο ρητά ορίζει ότι, αν έχει εγκατασταθεί ένας μόνο κληρονόμος και έχει περιοριστεί σε ποσοστό της κληρονομιάς, ως προς το υπόλοι­πο μέρος επέρχεται η εξ αδιαθέτου διαδοχή. Μπορεί, όμως, η θέληση αυτή του διαθέτη να προκύπτει σιωπηρά ή έμμεσα. Το τελευταίο ισχύει στις περιπτώσεις του άρθρου ΑΚ 1801, όταν δηλαδή ο διαθέτης με τη διαθήκη του διέθεσε υπέρ ενός ή πε­ρισσοτέρων κληρονόμων, περιοριστικώς, ορισμένο μέρος από την περιουσία του, οπότε γι’ αυτό ειδικώς χωρεί η διαδοχή από διαθήκη, ενώ για το υπόλοιπο μέρος χωρεί η διαδοχή εξ αδια­θέτου (ΑΠ 1371/2014, ΑΠ 766/2013, ΕΦΑΘ 896/2019 όλες ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ).

Μπενάκη Βικεντία – Άννα

Δικηγόρος Αθηνών Μ.Δ.Ε.

info@efotopoulou.gr