Τέλεση αδικοπραξίας εις βάρος της ενοχικής σύμβασης εταίρου και εταιρείας

Αναφορικά με την εν γένει τέλεση αδικοπραξίας εις βάρος εταίρου προσωπικής εταιρείας λεκτέο το εξής: γίνεται πλέον δεκτό πως μπορεί να στοιχειοθετηθεί αδικοπραξία από τρίτο λόγω επέμβασης σε μία συμβατική σχέση, όπως εν προκειμένω της εταιρικής σύμβασης μεταξύ του εταίρου και της εταιρείας. Σύμφωνα με τον Γεωργιάδη, στο Εγχειρίδιο του Ειδικού Ενοχικού Δικαίου: «Η έννοια του παρανόμου, δηλαδή η αντίθεση της συμπεριφοράς σε απαγορευτικό ή επιτακτικό κανόνα δικαίου, δεν ανταποκρίνεται πλήρως στο πνεύμα του νόμου. Προς την κατεύθυνση αυτή είναι απαραίτητος αφενός ο περιορισμός και αφετέρου η διεύρυνση της έκτασής της.

            α) Περιορισμός: Γίνεται γενικά δεκτό ότι για την ύπαρξη παρανομίας ως προϋπόθεσης της ΑΚ 914 δεν αρκεί παράβαση οποιασδήποτε διάταξης, οποιουδήποτε κανόνα δικαίου. Απαιτείται η παράβαση κάποιας διάταξης που θεμελιώνει δικαίωμα ή προστατεύει συγκεκριμένο συμφέρον του ζημιωθέντος (ΑΠ 294/2012 ΤΝΠ ΔΣΑ· ΑΠ 686/2011 Νόμος· ΑΠ 370/2010 ΧρΙΔ 11,344.). Έτσι, το παράνομο εμφανίζεται υπό δύο μορφές: ως προβολή διάταξης νόμου που απονέμει δικαίωμα (προσβολή δικαιώματος) και ως προσβολή διάταξης που προστατεύει (και) ιδιωτικό συμφέρον (προσβολή έννομου συμφέροντος).

            (α) Προσβολή δικαιώματος: Κατ’ αρχήν παράνομη είναι η προσβολή νόμου, ο οποίος απονέμει δικαίωμα σε κάποιον. Επιβάλλεται όμως να γίνει διάκριση μεταξύ απολύτου και ενοχικού δικαιώματος.

1. i) Απόλυτο δικαίωμα: […]
2. ii) Σχετικό δικαίωμα: Σε περίπτωση προσβολής σχετικού δικαιώματος (ενοχικού δικαιώματος και αξίωσης γενικά) γίνονται δεκτά τα ακόλουθα: […]

Όταν η προσβολή προέρχεται από τρίτο πρόσωπο, όχι από τον οφειλέτη, γίνεται ορθά δεκτό ότι δεν εφαρμόζεται η ΑΚ 914. Η προσβολή δεν αποτελεί παράνομη πράξη έναντι του δικαιούχου, αφού ο τρίτος δεν είναι υπόχρεος να σεβαστεί το σχετικό δικαίωμα. Αυτό δεσμεύει μόνο τον οφειλέτη, από τον οποίο και μόνο μπορεί να προσβληθεί. Διαφορετική πρέπει να είναι η λύση, δηλαδή θα πρέπει να δεχθούμε ύπαρξης παράνομης πράξης τρίτου, όταν συντρέχουν οι προϋποθέσεις της ΑΚ 919 ή όταν ο τρίτος προσβάλλει το σχετικό δικαίωμα επεμβαίνοντας στον σύνδεσμο αυτού με τον φορέα του και θίγοντας την ένταξη του δικαιώματος στην περιουσία του δικαιούχου (π.χ. όταν ο τρίτος, εμφανιζόμενος ως δανειστής, εκχωρεί έγκυρα ή εισπράττει ξένη απαίτηση και καταλύει κατ’ αυτόν τον τρόπο τον σύνδεσμο του δικαιώματος με τον πραγματικό φορέα του).»  ( ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ Σ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ, ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΕΙΔΙΚΟΥ ΕΝΟΧΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ, Π.Ν. ΣΑΚΚΟΥΛΑΣ, σελ. 643-644).

Ωστόσο, όπως έχει νομολογηθεί (ιδ. κατωτέρω) η τυχόν τέλεση υπεξαίρεσης κατά της εταιρείας με την παρακράτηση του προϊόντος της εκκαθάρισης, δεν αποσβένει την ενοχική αξίωση του εμμέσως προσβληθέντα εταίρου εις βάρος της εταιρείας για την απόδοση του δικού του μεριδίου. Η σχετική ενοχική αξίωση εξακολουθεί να υφίσταται κατά της εταιρείας, δίχως να επηρεάζεται από ενεργηθείσες αδικοπραξίες εις βάρος της από τρίτους.

Ως εκ τούτου, σε περίπτωση τέλεσης υπεξαίρεσης επί του διανεμητέου κέρδους ή του προϊόντος της εκκαθάρισης, αυτή τελείται σε βάρος της εταιρείας κι όχι σε βάρος του δικαιούχου εταίρου, καθώς η αξίωση του για την απόδοση του μέρους του επί των κερδών ή του προϊόντος τα εκκαθάρισης εξακολουθεί υφιστάμενη και απαιτητή εναντίον της εταιρείας. Ως εκ τούτου, ο δικαιούχος εταίρος δεν έχει ενεργητική νομιμοποίηση για την άσκηση αγωγής αποζημίωσης από αδικοπραξία παρά μόνο η εταιρεία.

Εκτενέστερα σύμφωνα με την υπ’ αριθμ. 264/2015 απόφαση του Εφετείου Πειραιά (NOMOS):

«Επίσης από τα άρθρα 914 και 932 ΑΚ συνάγεται ότι επί αδικοπραξίας (εξ αξιοποίνου ή μη πράξεως), όπως επί υπεξαιρέσεως, στρεφομένης κατά ομορρύθμου εταιρείας μόνον η εταιρεία δικαιούται να ζητήσει αποζημίωσιν ή χρηματικήν ικανοποίησιν ηθικής βλάβης και ουχί τα μέλη αυτής είτε η αδικοπραξία έχει τελεσθεί παρά τρίτου είτε υπό μελών της εταιρείας είτε υπό του διαχειριστού αυτής, ως ζημιωσάντων το νομικόν πρόσωπον της εταιρείας, διότι εκ της αδικοπραξίας αμέσως παθών είναι το νομικόν πρόσωπον ως υποκείμενον δικαιωμάτων και υποχρεώσεων και ουχί τα μέλη αυτού, ήτοι αμέσως παθούσα είναι η εταιρεία και ουχί οι εταίροι. Αντίθετο συμπέρασμα δεν δύναται να συναχθεί εκ του άρθρου 22 ΕμπΝ, διότι το υπό του συγκεκριμένου άρθρου ρυθμιζόμενον ζήτημα της εις ολόκληρον ευθύνης των ομορρύθμων εταίρων ανάγεται μόνον εις την παθητικήν και ουχί εις την ενεργητικήν νομιμοποίησιν (βλ. ΣυμβΟλΑΠ 1/1994, ΒΝΔΝΟΜΟΣ: 68285, ΑΠ 1648/2014, ΤΝΠΔΣΑ, ΑΠ 1831/2011, ΤΝΠΔΣΑ, ΑΠ 1296/2007, ΤΝΠΔΣΑ, ΑΠ 1947/2006, ΕλλΔνη 50: 150 & 736, ΣυμβΑΠ 1514 /1998, ΒΝΔΝΟΜΟΣ: 287637, ΣυμβΑΠ 236 /1997, ΤΝΠΔΣΑ, ΣυμβΑΠ 1078 /1994, ΒΝΔΝΟΜΟΣ: 81830, ΣυμβΑΠ 86/1993, ΒΝΔΝΟΜΟΣ: 57986, ΣυμβΑΠ 678/1989, ΒΝΔΝΟΜΟΣ: 1907, ΕφΠατρ 397 /2009, ΒΝΔΝΟΜΟΣ: 562032, ΕφΛαρ485 /2006, ΒΝΔΝΟΜΟΣ: 417470, ΕφΘεσσ 1331/2005, ΒΝΔΝΟΜΟΣ: 408432, ΕφΔωδ 264 /2005, ΒΝΔΝΟΜΟΣ: 386498, ΕφΑθ 4178/2002, ΒΝΔΝΟΜΟΣ: 331205 και Ιωάννου Ν. Κατρά «Σημείωσιν κάτωθι ΑΠ 1947 /2006», ΕλλΔνη 50: 150 – υπό προϋποθέσεις διαφόρως: Ι.Π. Μάρκου, «Παρατηρήσεις κάτωθι ΑΠ 1947/2006», ΕλλΔνη 50: 738).

            […]

1. H) Ούτως, κατά τα εν τη μείζονι σκέψει αναφερόμενα, η υπ’ αριθ. καταθ. 921/2010 αγωγή της εκκαλούσης, η οποία σημειωτέον δεν έπασχεν αοριστίας εκ της μη αναφοράς εν τω αγωγικώ δικογράφω της αντιπαραβολής των κονδυλίων εσόδων και εξόδων (του ισολογισμού) εκάστης επίδικης εταιρικής χρήσεως, τυγχάνει απορριπτέα ως απαράδεκτη: […] β) ελλείψει ενεργητικής νομιμοποιήσεως εν σχέσει προς την εκτιμηθείσαν ως σωρρευομένην βάσιν την ερειδομένην επί της αδικοπρακτικής ευθύνης, διότι αμέσως ζημιωθέν εκ της περιγραφομένης πράξεως της εκ μέρους του εν τοις πράγμασιν ασκήσαντος την διαχείρισιν εφεσιβλήτου εταίρου παρανόμου ιδιοποιήσεως χρηματικού μέρους των συνολικών κερδών της ομορρύθμου εταιρείας, το οποίον ετύγχανε μείζον εν σχέσει προς την αναλογίαν του εταιρικού μεριδίου του ως άνω διαδίκου επί των κερδών της εταιρείας, είναι το νομικόν πρόσωπον της ομορρύθμου εταιρείας, ενώ, κατά τα εν τη αγωγή εκτιθέμενα, η ενάγουσα συνεταίρος είχε εκ της εταιρικής συμβάσεως ενοχικήν αξίωσιν επί των τοιούτων κερδών κατά της ομορρύθμου εταιρείας αλλά δεν είχε καταστεί κυρία των τοιούτων κερδών και ούτως δεν τυγχάνει αμέσως ζημιωθείσα εκ της παρανόμου πράξεως του εν τοις πράγμασιν ασκήσαντος διαχείρισιν και ιδιοποιηθέντος μείζον του εις το εταιρικόν του μερίδιον αναλογούντος χρηματικού ποσού εναγομένου συνεταίρου. Πρέπει, προς τούτο, να σημειωθεί ότι διά του αγωγικού δικογράφου δεν εξιστορείται ότι υπήρχε συμφωνία διά της εταιρικής συμβάσεως ή διά μεταγενεστέρου ιδιωτικού συμφωνητικού μεταξύ των αντιδίκων ομορρύθμων εταίρων, εντός του πλαισίου της οποίας η πράξις της αναλήψεως του χρηματικού ποσού των διανεμητέων κερδών από τον τραπεζικόν λογαριασμόν της εταιρείας υπό του εναγομένου (συν)διαχειριστού εταίρου, ο οποίος, κατ’ άρθρον 65 ΑΚ, ενεργεί ως καταστατικόν όργανον της εταιρείας (βλ. Βασιλείου Βαθρακολοίλη, «Αναλυτική Ερμηνεία – Νομολογία Αστικού Κώδικα», έκδοση 1989, τόμον Α΄, άρθρον 65, σελ. 138), να επιφέρει αυτοδικαίως μεταβίβασιν της κυριότητος των αναληφθέντων χρημάτων από την εταιρείαν προς την δικαιουμένην συμμετοχής επί των κερδών αλλά μη συμμετασχούσαν εις την πράξιν της αναλήψεως ενάγουσαν συνεταίρον (και δή κατά το εις αυτήν αναλογούν ποσοστόν επί των κερδών) και ότι συνακολούθως διά της πράξεως της αναλήψεως των χρημάτων από τον εναγόμενον συνεταίρον ο τελευταίος ταυτοχρόνως ενήργει αφ’ ενός ως καταστατικόν, κατ’ άρθρον 65 ΑΚ, όργανον της εταιρείας εν σχέσει προς την πράξιν παραδόσεως των κερδών από την εταιρείαν προς τους συνεταίρους και αφ’ ετέρου ως αντιπρόσωπος, κατ’ άρθρον 979 ΑΚ, της εναγούσης εν σχέσει προς την παραλαβήν υπ’ αυτού του εις αυτήν αναλογούντος μεριδίου επί των κερδών, ούτως ώστε διά της πράξεως της αναλήψεως των χρηματικών κερδών από τον εταιρικόν τραπεζικόν λογαριασμόν εκ μέρους του εναγομένου διαχειριστού συνεταίρου η ενάγουσα να έχει αποκτήσει κυριότητα επί του εις αυτήν αναλογούντος μεριδίου και να τυγχάνει αμέσως παθούσα από την εν συνεχεία ιδιοποίησιν των χρημάτων εκ μέρους του εναγομένου. Επιπλέον, κατά τα εν τη αγωγή εξιστορούμενα, διά της παρανόμου ιδιοποιήσεως του εις την ενάγουσαν αναλογούντος μεριδίου επί των διανεμητέων κερδών από τον εκ του εταιρικού τραπεζικού λογαριασμού αναλαβόντα τα διανεμητέα κέρδη εναγόμενον διαχειριστήν συνεταίρον δεν απόλλυται το ενοχικόν δικαίωμα της εναγούσης έναντι της ομορρύθμου εταιρείας προς απόδοσιν των διανεμητέων κερδών, οπότε διά της εξιστορουμένης υπεξαιρέσεως των χρημάτων υπό του (συν)διαχειριστού ομορρύθμου εταίρου δεν επήλθε προσβολή του ενοχικού δικαιώματος της εναγούσης ομορρύθμου εταίρου έναντι της ομορρύθμου εταιρείας προς απόδοσιν του εις αυτήν αναλογούντος ως άνω χρηματικού μεριδίου. Ορθώς, επομένως, έστω και διά εν μέρει εσφαλμένης αιτιολογίας, απερρίφθη η αγωγή της εκκαλούσης ως απαράδεκτη και πρέπει, αντικαθισταμένης, κατ’ άρθρον 534 KΠολΔ, εν μέρει της αιτιολογίας της εκκαλουμένης, να απορριφθεί ο περί του αντιθέτου λόγος εφέσεως της εκκαλούσης, λαμβανομένου συνάμα υπ’ όψιν ότι, όταν η αγωγή έχει απορριφθεί ως απαράδεκτη διά τινά λόγον και ασκείται έφεσις υπό του ενάγοντος, το δικαστήριον δύναται να απορρίψει αυτήν ως απαράδεκτη δι’ άλλον λόγον, δίχως εκ της τοιαύτης παραδοχής να παραβιάζονται τα όρια του μεταβιβαστικού αποτελέσματος της εφέσεως ή η αρχή της μη χειροτερεύσεως της θέσεως του εκκαλούντος (βλ. ΑΠ 9 /2005, ΤΝΠΔΣΑ). Σημειωτέον δέ ότι κατά της σιωπηράς απορρίψεως της επικουρικής βάσεως της αγωγής της ερειδομένης επί των διατάξεων των άρθρων 904 επ. ΑΚ (περί αδικαιολογήτου πλουτισμού) δεν έχει περιληφθεί λόγος εφέσεως εκ μέρους της εκκαλούσης, η οποία διά των εις την κρινομένην έφεσιν εμπεριεχομένων λόγων προβάλλει αιτιάσεις μόνον κατά της πρωτοδίκου απορρίψεως των ιστορικών βάσεων της αγωγής των ερειδομένων επί της εταιρικής συμβάσεως και της αδικοπραξίας (πρβλ. ως προς την μη δυνατότητα του δευτεροβαθμίου δικαστηρίου προς αυτεπάγγελτον εξέτασιν επικουρικής τινός βάσεως αγωγής απορριφθείσης πρωτοδίκως ρητώς ή σιωπηρώς μετά την πρωτόδικον απόρριψιν της κυρίας αγωγικής βάσεως εν περιπτώσει ασκήσεως εφέσεως υπό του ενάγοντος παραπονουμένου μόνον διά εσφαλμένην απόρριψιν της κυρίας βάσεως αλλά μη προβάλλοντος λόγου εφέσεως κατά της σιωπηράς απορρίψεως της επικουρικής βάσεως: ΑΠ 560 /2011, ΤΝΠΔΣΑ και ΑΠ 834 /2008, ΕλλΔνη 52: 130).»

Έλενα Ψαρρού

Δικηγόρος

info@efotopoulou.gr