Έμμεση ηθική βλάβη
Η αποκατάσταση της μη περιουσιακής ζημίας του παθόντος προβλέπεται από τον Αστικό μας Κώδικα περιοριστικά (άρθρο 299ΑΚ) και με ιδρυτικούς λόγους ευθύνης αυτούς των άρθρων 59 ΑΚ (προσβολή της προσωπικότητας) και 932 ΑΚ (προσβολή από αδικοπραξία).
Στο πλαίσιο του άρθρου 932 ΑΚ, το δικαστήριο δύναται δηλαδή -ανεξάρτητα από την αποζημίωση που μπορεί να επιδικάσει προς αποκατάσταση της περιουσιακής ζημίας του παθόντος συνεπέια της αδικοπραξίας- να επιδικάσει, ύστερα από αυτοτελές αίτημα του παθόντος και εύλογη κατά την κρίση του χρηματική ικανοποίηση προς αποκατάσταση της ηθικής βλάβης που προκάλεσε στον παθόντα η αδικοπραξία.
Η βλάβη αυτή συνίσταται σε προσβολή εννόμου αγαθού του παθόντος, ήτοι, όπως ενδεικτικώς αναφέρεται στο εν λόγω άρθρο, της υγείας, της τιμής ή της αγνείας του ή της στέρησης της ελευθερίας του. Κατά τη νομολογία ηθική βλάβη/ μη περιουσιακή βλάβη είναι ο αντίκτυπος στην ηθική, στην ψυχική ή σωματική συγκρότηση του προσώπου συνεπεία προσβολής οποιουδήποτε δικαιώματος ή εννόμου συμφέροντος ή μη περιουσιακού αγαθού του. Στόχος της εν λόγω επιδίκασης της χρηματικής ικανοποίησης αυτής είναι η ανακούφιση του αδικηθέντος από τη λύπη, τη στεναχώρια ή τον πόνο που του προκάλεσε η προσβολή ενός αγαθού μη αποτιμητού σε χρήμα, μέσω της παροχής στον παθόντα των απαραίτητων εκείνων οικονομικών μέσων που είναι ικανά να συντελέσουν στην άρση των δυσμενών ηθικών συνεπειών της προσβολής που υπέστη.
Προκύπτει δηλαδή σαφώς από το γράμμα του νόμου ότι δικαιούχος της ως άνω απαιτήσεως είναι αποκλειστικά το πρόσωπο που άμεσα υπέστη την ηθική βλάβη από την αδικοπραξία και του οποίου προσεβλήθησαν τα έννομα αγαθά. Η έμμεση ηθική βλάβη, ήτοι η μη περιουσιακή βλάβη τρίτων προσώπων που συνδέονται στενά με τον παθόντα δεν αποκαθίσταται. Η πρόβλεψη του άρθρου 932 εδ.γ΄ ΑΚ για την ικανοποίηση της ψυχικής οδύνης τρίτων προσώπων είναι εξαιρετική και μόνο υπέρ των συγγενών του θύματος και μόνο επί θανατώσεως αυτού. Συνεπώς, τρίτα πρόσωπα δεν δικαιούνται κατά νόμο χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης, έστω κι αν αυτά, λόγω στενού συγγενικού δεσμού προς τον παθόντα, δοκιμάζουν ψυχικό πόνο και στεναχώρια, όπως στην περίπτωση των γονέων από βλάβη του σώματος ή της υγείας του τέκνου τους, διότι στην περίπτωση αυτή η ηθική βλάβη των γονέων είναι έμμεση και ως εκ τούτου δεν αποκαθίσταται.
Η άκαμπτη εφαρμογή της παραπάνω αρχής είναι προφανές ότι μπορεί να οδηγήσει σε σκληρότητες και σε ανεπιεικείς λύσεις, γεγονός που έχει γίνει αντιληπτό τόσο από τη θεωρία όσο και από τη νομολογία (βλ. ΕφΑθ 6055/1989, ΕφΠειρ 886/2008, ΕφΔωδ 216/2005, ΕφΑθ 3496/2001). Τούτο φαίνεται καθαρά σε περιπτώσεις σοβαρών τραυματισμών με ανίατες ή μόνιμες και βαριές συνέπειες που επηρεάζουν σε κρίσιμο βαθμό το στενό κύκλο των οικείων του παθόντος, διότι η οδύνη των τρίτων συνεχώς ανανεώνεται.
Έτσι, στις περιπτώσεις σοβαρών σωματικών κακώσεων του προσώπου που έχουν ως συνέπεια την απώλεια σημαντικών λειτουργιών του σώματος συνεπεία των οποίων το πρόσωπο θεωρείται “φυτό”, σε βαθμό τέτοιο που λίγο απέχει από τον ουσιαστικό θάνατο, αναγνωρίζεται και σε τρίτους (τους οικείους) αξίωση χρηματικής ικανοποιήσεως λόγω ηθικής βλάβης, καθώς ο ψυχικός αυτός πόνος των οικείων λίγο απέχει από τον ψυχικό πόνο που θα δοκίμαζαν σε περίπτωση θανάτου του παθόντος. Τέτοιες σοβαρές περιπτώσεις είναι ο σοβαρός τραυματισμός παιδιού, συνεπεία του οποίου περιέρχεται σε κατάσταση ασυνειδησίας, η περίπτωση ανικανότητος του προσώπου (του συζύγου) προς συνουσία ή τεκνοποιία κλπ. Στις περιπτώσεις αυτές αναγνωρίζεται αξίωση χρηματικής ικανοποιήσεως λόγω ηθικής βλάβης στους γονείς του τέκνου και στη σύζυγο του τραυματισθέντος αντίστοιχα, αλλά και στον ίδιο τον παθόντα.
Όταν δηλαδή το συναισθηματικό αποτέλεσμα της ψυχικής αυτής οδύνης των τρίτων τελεί σε πρόσφορο αιτιώδη σύνδεσμο με την παράνομη πράξη που υπέστη ο παθών, πρέπει να εγκαταληφθεί η φαινομενικά συνεπής προς το νόμο θέση περί αποκλεισμού οποιουδήποτε δικαιώματος των τρίτων για αποκατάσταση της ηθικής τους βλάβης και να αναγνωρίζεται και στους οικείους αξίωση χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης κατ’ ανάλογη εφαρμογή της 932 εδ.γ΄ΑΚ.
Θεώνη Κάδρα, Δικηγόρος
E-mail: info@efotopoulou.gr