Αφαίρεση προσωρινά του δικαιώματος επικοινωνίας και της άσκησης της γονικής μέριμνας του πατέρα ανηλίκων τέκνων λόγω εξαιρετικών καταστάσεων που θέτουν σε κίνδυνο την ψυχική υγεία των τέκνων

Κατά τις διατάξεις των άρθρων 1511, 1513 και 1514 ΑΚ, στις περιπτώσεις διαζυγίου ή διακοπής της συμβίωσης των συζύγων, η γονική μέριμνα του ανηλίκου ρυθμίζεται από το Δικαστήριο,

που μπορεί να την αναθέσει και στον έναν από τους γονείς, αποβλέποντας στο συμφέρον του τέκνου, το οποίο είναι κατευθυντήρια γραμμή και το οποίο με βάση την ηλικία, το φύλο, τη διανοητική, ψυχική και σωματική του κατάσταση, το σεβασμό στην ισότητα και τις τυχόν σχετικές συμφωνίες των γονέων, προσδιορίζεται από το περιβάλλον, που εξασφαλίζει, κατά τον καλύτερο τρόπο, τη σωστή σωματική, ψυχική, διανοητική και ηθική ανάπτυξή του και από το συναισθηματικό του δεσμό με τον καθένα από τους γονείς του, ώστε να μη διαταράσσεται, αλλά να διασφαλίζεται κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο, ο ψυχικός και ο συναισθηματικός του κόσμος (βλ. ΑΠ 948/1990 ΕλλΔνη 32. 988, ΑΠ 659/98 ΝοΒ 47. 1412, ΕφΘεσ1018/89 ΕλλΔνη30.1019, βλ. Λυμπερόπουλο ΕλλΔνη 27 1377).  

Εξάλλου, η διάταξη του άρθρ. 1532 ΑΚ ορίζει ότι: “αν ο πατέρας ή η μητέρα παραβαίνουν τα καθήκοντα που τους επιβάλλει το λειτούργημα τους για την επιμέλεια του προσώπου του τέκνου ή τη διοίκηση της περιουσίας του ή αν ασκούν το λειτούργημα καταχρηστικά ή δεν είναι σε θέση να ανταποκριθούν σ’ αυτό, το Δικαστήριο εφόσον το ζητήσουν ο άλλος γονέας ή οι πλησιέστεροι συγγενείς του τέκνου ή ο Εισαγγελέας μπορεί να διατάξει οποιοδήποτε πρόσφορο μέτρο. Το Δικαστήριο μπορεί ιδίως να αφαιρέσει από τον ένα γονέα την άσκηση της γονικής μέριμνας ολικά ή μερικά και να την αναθέσει αποκλειστικά στον άλλο ή αν συντρέχουν και στο πρόσωπο αυτού οι προϋποθέσεις της προηγούμενης παραγράφου να αναθέσει την επιμέλεια του τέκνου ολικά ή μερικά σε τρίτο ή να διορίσει επίτροπο”.  

Σύμφωνα με τη διάταξη αυτή οι περιπτώσεις κακής άσκησης της γονικής μέριμνας ή της επιμέλειας του ανηλίκου που ενδιαφέρει τη δημόσια τάξη και το κοινωνικό συμφέρον γενικότερα είναι: α) η παράβαση των καθηκόντων των γονέων, β) η καταχρηστική άσκηση του λειτουργήματος του, γ) η αδυναμία τους να ανταποκριθούν σ’ αυτό. Όμως, απόλυτος εννοιολογικός διαχωρισμός των ως άνω περιπτώσεων κακής άσκησης της γονικής μέριμνας είναι ως επί το πλείστον ανέφικτος, αφού οι πιο πάνω περιπτώσεις αλληλοκαλύπτονται.  

Έτσι, η κατάχρηση του γονικού λειτουργήματος αποτελεί ταυτοχρόνως και παράβαση των καθηκόντων του γονέα, που από αυτό (γονικό λειτούργημα) επιβάλλονται. Παράβαση των καθηκόντων των γονέων συνιστά η πλημμελής εκπλήρωση των καθηκόντων αυτών με μέτρο κρίσης το οικονομικό, κοινωνικό και πνευματικό επίπεδο των γονέων. Καταχρηστική άσκηση του λειτουργήματος των γονέων συνιστά η άσκηση της επιμέλειας του προσώπου του τέκνου κατά τρόπο αντίθετο ή μη εναρμονιζόμενο στο σκοπό του, με αποτέλεσμα να διακυβεύονται τα προσωπικά συμφέροντα του τέκνου. Η καταχρηστική άσκηση του λειτουργήματος της γονικής μέριμνας είναι δυνατόν να εκδηλωθεί με θετική ενέργεια δηλαδή με πράξη ή με παράλειψη ασκήσεως των καθηκόντων τους. Όμως, η κρίση για το αν συντρέχει κατάχρηση του δικαιώματος της γονικής μέριμνας θα πρέπει να στηριχθεί όχι σε μεμονωμένες πράξεις ή παραλείψεις του υποχρέου – δικαιούχου, αλλά σε μια εκτίμηση της συνολικής συμπεριφοράς του έναντι του τέκνου, εκτός εάν μια μεμονωμένη πράξη ή παράλειψη είναι τόσο βαριά, ώστε να αρκεί για να στηρίζει γενική (αρνητική) κρίση. Ειδικότερα, καταχρηστικά κατά τα ανωτέρω ασκείται η επιμέλεια τέκνου, αν ο έχων την επιμέλεια γονέας παραβαίνει τα καθήκοντά του εκ της επιμέλειας με κίνδυνο να επιφέρει ως συνέπεια βλάβη στην ψυχική ή σωματική ανάπτυξη του τέκνου (Β. Βαθρακοκοίλη, Το Νέο Οικογενειακό Δίκαιο, έκδ. 2000, Άρθρο 1532, ιδίως σελ 1007-1010). 
Περαιτέρω, κατά την διάταξη του άρθρου 1520 του ΑΚ, ο γονέας με τον οποίο δεν διαμένει το τέκνο διατηρεί το δικαίωμα της προσωπικής επικοινωνίας με αυτό και στην περίπτωση διαφωνίας των γονέων του ανηλίκου, ως προς την άσκηση του ανωτέρω δικαιώματος, το Δικαστήριο καθορίζει τον τρόπο κατά τον οποίο θα γίνεται η επικοινωνία. Σε καμιά περίπτωση δεν νοείται πλήρης αποκλεισμός του δικαιώματος της προσωπικής επικοινωνίας του γονέα με το ανήλικο τέκνο του. Μόνο σε περίπτωση που η επικοινωνία αυτή μπορεί να θέσει σε κίνδυνο την ανατροφή του ανηλίκου, πρέπει η ενάσκηση του σχετικού δικαιώματος να ρυθμισθεί με τέτοιο τρόπο, ώστε η πραγματοποίηση της επικοινωνίας να γίνεται κάτω από όρους που αποτελούν και τις αναγκαίες προφυλάξεις, ώστε να εξουδετερωθεί ο από την επικοινωνία αυτή δυνάμενος να προέλθει για το ανήλικο κίνδυνος.  

Επομένως και το Δικαστήριο, όταν ρυθμίζει την άσκηση της προσωπικής επικοινωνίας του γονέα με το τέκνο του, πρέπει πάντοτε να αποφασίζει με οδηγό το καλώς εννοούμενο συμφέρον του τελευταίου, λαμβάνοντας υπόψη του τις προκύπτουσες συντρέχουσες συνθήκες και περιστάσεις κάτω από τις οποίες θα ασκείται η προσωπική αυτή επικοινωνία στη συγκεκριμένη περίπτωση (βλ. ΑΠ 534/1991 ΕλλΔνη 32.1505, ΕφΘεσ 1560/2003 Αρμ 2003.1273, ΕφΑθ 2758/1998 ΕλλΔνη 39.1646, ΕφΘεσ 2322/1997 ΕλλΔνη 40.358, ΕφΑθ 4818/1997 ΕλλΔνη 39.879), επιβάλλοντας, εφόσον είναι αναγκαίο για την προστασία του συμφέροντος του τέκνου, περιορισμούς στην άσκησή της, οι οποίοι μπορούν να αναφέρονται στον τόπο και το χρόνο της επικοινωνίας, την παρουσία τρίτων προσώπων κατά την διάρκειά της ή ακόμη να συνίστανται στη λήψη μέτρων που διαμορφώνουν την επικοινωνία με ιδιαίτερο τρόπο, λόγω ειδικών περιστάσεων.

Εάν υφίστανται εξαιρετικές, ακραίες καταστάσεις ή η άσκηση του δικαιώματος επικοινωνίας γίνεται με τρόπο καταχρηστικό, είναι δυνατόν ακόμη και να αποκλειστεί η άσκησή του με δικαστική απόφαση, εφόσον πάντοτε αυτό είναι αναγκαίο μόνον για το συμφέρον του τέκνου, η σχετική δε δικαστική απόφαση, σε περίπτωση μεταβολής στο μέλλον των συνθηκών που οδήγησαν στον αποκλεισμό αυτό, μπορεί να μεταρρυθμιστεί με νέα απόφαση, η οποία θα άρει τον αποκλεισμό (βλ. ΕφΘεσ 10008/2008, ΕΑ 2616/2010, δημοσιευμένες στη Νόμος).  

Με βάση τις ανωτέρω παραδοχές της νομικής θεωρίας η υπ’ αρ. 23/2014 απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αλεξανδρούπολης (που εκδόθηκε κατόπιν χειρισμού της υπόθεσης από το γραφείο μας εκπροσωπώντας την αιτούσα μητέρα – αποκλειστικός χειρισμός της υπόθεσης από τη δικηγόρο Θεώνη Κάδρα) έκανε δεκτή την αίτηση ανάκλησης προγενέστερης απόφασης ασφαλιστικών μέτρων του ίδιου Δικαστηρίου σχετικά με το δικαίωμα της επικοινωνίας του μη συνοικούντα πατέρα με τις ανήλικες κόρες του. Συγκεκριμένα, στην εν λόγω απόφαση κρίθηκε ότι ο σχηματισμός ποινικής δικογραφίας κατά του καθ’ ου – πατέρα για διενέργεια ασελγών πράξεων εις βάρος των ανήλικων θυγατέρων του βάσει αναφερόμενων από τις ίδιες τις ανήλικες ασελγών πράξεων και χειρονομιών του πατέρα τους, συνιστά εξαιρετική ακραία κατάσταση που δύναται να επηρεάσει αρνητικά τον ψυχισμό των ανηλίκων τέκνων πιθανολογώντας κίνδυνο για τη ψυχική υγεία των ανηλίκων αυτών από την «καταγγελόμενη» από αυτά «σεξουαλική κακοποίησή» τους από τον καθ’ ου και δικαιολογεί τον πλήρη αποκλεισμό του δικαιώματος επικοινωνίας με τον καθ’ ου-πατέρα. Επίσης, κατόπιν σωρευόμενου αιτήματος περί προσωρινής αφαίρεσης της άσκησης της γονικής μέριμνας, το Δικαστήριο έκανε δεκτό το αίτημα κρίνοντας ότι η πιθανολογούμενη αυτή συμπεριφορά του πατέρα συνιστά παράβαση των γονικών καθηκόντων και κατάχρηση του γονικού λειτουργήματος που δικαιολογεί την προσωρινή αφαίρεση της άσκησης της γονικής μέριμνας για τη διαφύλαξη του ψυχικού και συναισθηματικού κόσμου των ανηλίκων.

 

Θεώνη Κάδρα, Δικηγόρος

e-mail:  info@efotopoulou.gr