Ακυρωσία αποποίησης κληρονομίας (ΑΚ 1857 παρ. 2)

Κατά τη διάταξη του άρθρου 1857 παρ. 1 και 2 ΑΚ, η αποδοχή ή η αποποίηση της κληρονομίας είναι αμετάκλητη, ενώ η αποδοχή ή η αποποίηση που οφείλεται σε πλάνη ή απειλή ή απάτη κρίνεται σύμφωνα με τις διατάξεις για τις δικαιοπραξίες. Η πλάνη σχετικά με το ενεργητικό ή το παθητικό της κληρονομιάς δε θεωρείται ουσιώδης. Τέλος, κατά τα άρθρα 140 και 141 ΑΚ, αν κάποιος καταρτίζει δικαιοπραξία και η δήλωση του δεν συμφωνεί από ουσιώδη πλάνη με τη βούλησή του, έχει δικαίωμα να ζητήσει την ακύρωση της δικαιοπραξίας. Από τις άνω διατάξεις προκύπτει σαφώς ότι η αποδοχή ή η αποποίηση της κληρονομιάς μπορεί να προσβληθεί από τον κληρονόμο λόγω πλάνης, όταν, δεν συμφωνεί με τη βούληση του και όταν αυτή αναφέρεται σε σημείο τόσο σπουδαίο για την αποδοχή ή την αποποίηση της κληρονομιάς, ώστε αν ο κληρονόμος γνώριζε την αληθινή κατάσταση ως προς το σημείο αυτό, δεν θα προέβαινε στην αντίστοιχη πράξη. Η εσφαλμένη δε γνώση ή άγνοια, που δημιουργεί τη μεταξύ της βουλήσεως και δηλώσεως διάσταση, η οποία όταν είναι ουσιώδης θεμελιώνει δικαίωμα προσβολής της δηλώσεως λόγω πλάνης, μπορεί να οφείλεται και σε άγνοια ή εσφαλμένη γνώση των νομικών διατάξεων για την αποδοχή ή την αποποίηση της κληρονομιάς (βλ.σχετ. ΕφΛαρ549/2011 ΔΙΚΟΓΡΑΦΙΑ 2012/217).

Ειδικότερα αποδοχή ή αποποίηση που οφείλεται σε πλάνη ως προς το λόγο της επαγωγής, έστω και αν αναφέρεται στα παραγωγικά αίτια της βούλησης εκείνου που αποδέχθηκε ή αποποιήθηκε είναι άκυρη (άρθρ. 1851 ΑΚ). Δεν αποκλείεται, όμως, παρά το ότι η διάταξη του άρθρου 1857 παρ. 1 ΑΚ καθιερώνει το αμετάκλητο της αποδοχής ή της αποποίησης ως μονομερούς δικαιοπραξίας με προφανή σκοπό τη δημιουργία βεβαιότητας ως προς το πρόσωπο του κληρονόμου, η αποδοχή και η αποποίηση να είναι συνέπεια πλάνης που δεν αναφέρεται στο λόγο της επαγωγής ή που είναι αποτέλεσμα απάτης ή απειλής. Στις περιπτώσεις αυτές, η διάταξη του άρθρου 1857 παρ. 2 ΑΚ παραβλέπει τη δυνατότητα ακύρωσης  της αποδοχής ή αποποίησης, σύμφωνα με τις γενικές διατάξεις για τις ακυρώσιμες δικαιοπραξίες (άρθρ. 140 επ, 147 επ, 150 επ ΑΚ), που εφαρμόζονται, ενόσω δεν τροποποιούνται από τις ιδιαίτερες ρυθμίσεις των διατάξεων του άρθρου 1857 παρ. 2-4 ΑΚ. Έτσι, αν πρόκειται για δήλωση από πλάνη, σύμφωνα με τις γενικές διατάξεις των άρθρων 140, 141 και 142 ΑΚ, αν κατά την κατάρτιση της δικαιοπραξίας, η δήλωση δεν συμφωνεί από ουσιώδη πλάνη με τη βούληση του δηλούντος, αυτός έχει το δικαίωμα να ζητήσει την ακύρωση της δικαιοπραξίας. Η πλάνη είναι ουσιώδης, όταν αναφέρεται σε σημείο ή ιδιότητα του προσώπου ή του πράγματος τέτοιας σπουδαιότητας για την όλη δικαιοπραξία, ώστε, αν ο πλανηθείς γνώριζε την πραγματική κατάσταση, δεν θα επιχειρούσε την δικαιοπραξία. Πλάνη είναι η εσφαλμένη γνώση της απαιτούμενης για τον προσδιορισμό της βούλησης του δηλούντος πραγματική κατάσταση. Προς την πλάνη, με την παραπάνω έννοια, εξομοιώνεται και η έλλειψη γνώσης (άγνοια) της πραγματικής κατάστασης, όταν δεν είναι συνειδητή από μέρους του δηλούντος, όταν δηλαδή αυτός δεν είναι εν γνώσει ότι αγνοεί την απαιτούμενη πραγματική κατάσταση, γιατί αν έχει πλήρη επίγνωση της άγνοιάς του δεν πλανάται. Συνεπώς και η πλάνη, που οδηγεί σε ακυρωσία της αποδοχής ή της αποποίησης κληρονομίας, κατά  τις διατάξεις των πιο πάνω άρθρων 1857 και 140 – 141 του ΑΚ, πρέπει να είναι ουσιώδης, δηλαδή να αναφέρεται σε τόσο σπουδαίο σημείο της αποδοχής ή της αποποίησης, ώστε αν ο κληρονόμος γνώριζε την πραγματική κατάσταση, δεν θα αποδεχόταν ή δεν θα αποποιούνταν την κληρονομία.

Όμως σύμφωνα με το άρθρο 143 του ΑΚ, δεν είναι ουσιώδης η πλάνη που αναφέρεται αποκλειστικά στα παραγωγικά αίτια της βούλησης και συνακόλουθα, δεν επιφέρει ακύρωση της δικαιοπραξίας, εκτός αν τα παραγωγικά αίτια συζητήθηκαν πριν από την κατάρτιση της δικαιοπραξίας και αποτέλεσαν, κατά τη βούληση των μερών, βάση ή προϋπόθεση για τη δικαιοπραξία ή δικαιολογείται τούτο από την καλή πίστη και τα συναλλακτικά ήθη, οπότε πλέον πρόκειται για πλάνη ουσιώδη ως προς το περιεχόμενο της βούλησης, καθώς και στις περιπτώσεις που το προβλέπει ρητά ο νόμος, όπως στο άρθρο 1851 του ΑΚ (πλάνη ως προς το λόγο επαγωγής της κληρονομίας), οπότε δεν ισχύει η ρύθμιση του άρθρου 143 του ΑΚ.

Από τις προπαρατιθέμενες λοιπόν διατάξεις συνάγεται, ότι η πλάνη εκείνου που αποποιήθηκε την κληρονομία, που αναφέρεται στα αίτια που προκάλεσαν τη δήλωση αυτού για την αποποίηση, δεν είναι ουσιώδης και κατά συνέπεια δεν ενεργεί ακυρωτικά επί της γενομένης αποποίησης, σύμφωνα με το άρθρο 140 ΑΚ. Ειδικότερα, όταν η δήλωση αποποίησης κληρονομίας γίνεται από τον κληρονόμο μόνο από πλάνη που αναφέρεται στο πρόσωπο στο οποίο θα περιέλθει η κληρονομία του θανόντος μετά την αποποίησή του, δηλαδή όταν ο δηλών προέβη στην αποποίηση, επειδή νόμιζε ότι η περιουσία του κληρονομουμένου θα περιέλθει, κατόπιν αυτής σε ορισμένο πρόσωπο, ενώ τούτο δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, η πλάνη αυτή, επειδή αναφέρεται αποκλειστικά στα παραγωγικά της βούλησης αίτια και όχι στο περιεχόμενο της δήλωσής του, που συνίσταται μόνο στην εξωτερίκευση της βούλησής του να μη γίνει κληρονόμος του θανόντος, δεν είναι ουσιώδης και επομένως δεν ενεργεί ακυρωτικά επί της αποποίησης που έγινε, αφού, τις συνέπειες της αποποίησης, τις καθορίζει κυριαρχικά, κατ` άρθρο 1856 ΑΚ, ο νόμος και δεν μπορεί να τις ρυθμίζει ο αποποιούμενος.

Μαρία Τζαβέλα

Δικηγόρος, LL.M.

E-mail: info@efotopoulou.gr