Ανάκληση διαθήκης

Υπό κρίση διατάξεις:

Σύμφωνα με το άρθρο 1763 του ΑΚ, κάθε διαθήκη μπορεί να ανακληθεί: 1) με σχετική δήλωση σε μεταγενέστερη διαθήκη, αν δε αυτή η μεταγενέστερη διαθήκη ανακληθεί, η διαθήκη ενεργεί σαν να μην είχε καταργηθεί, 2) με δήλωση που γίνεται ενώπιον συμβολαιογράφου με την παρουσία τριών μαρτύρων και με τις λοιπές διατυπώσεις των συμβολαιογραφικών εγγράφων. Αν αυτή η δήλωση ανακληθεί με όμοιο τρόπο, η διαθήκη ενεργεί σαν να μην είχε ανακληθεί.

Κατά δε το άρθρο 1764 § 1 του ιδίου Κώδικα, «μεταγενέστερη διαθήκη καταργεί με το περιεχόμενό της την προηγούμενη, μόνο κατά το μέρος που εναντιώνεται σ’ αυτήν».

Από το συνδυασμό των διατάξεων αυτών προκύπτει ότι κάθε διαθήκη μπορεί να ανακληθεί από τον διαθέτη, είτε με ρητή δήλωση της βουλήσεώς του στη νέα διαθήκη περί μερικής ή ολικής ανακλήσεως αυτής, είτε σιωπηρώς, εάν το περιεχόμενο της νεότερης διαθήκης εναντιώνεται προς το περιεχόμενο της προγενέστερης, δηλαδή είναι ασυμβίβαστο προς το περιεχόμενο αυτής. Στις περιπτώσεις αυτές, χωρίς ρητή ανακλητική δήλωση, σιωπηρά καταργείται το περιεχόμενο της προγενέστερης, κατά το μέρος που είναι ασυμβίβαστο στο περιεχόμενο της νεότερης (βλ. ΑΠ 644/2006 ΕλλΔνη 49, 1054, ΑΠ 1031/2003 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΕφΑθ 7481/2006 ΕλλΔνη 48, 903, Κωνσταντίνου Α. Παπαδόπουλου, Αγωγές Κληρονομικού Δικαίου, τ. Α΄, Αθήνα, 1994, § 50, σ. 105 επ.).

Η ανάκληση μπορεί να αφορά και μέρος της διαθήκης σύμφωνα με το άρθρο 1764 του ΑΚ, με αποτέλεσμα να καταργεί την προηγούμενη μόνο στο μέτρο που εναντιώνεται με αυτή. Είναι όμως θέμα ερμηνείας μετά για το τι θα ισχύει ως περιεχόμενο της διαθήκης μετά την μερική ανάκληση.

Περί δικαιώματος ανάκλησης:

Η αρχή του σεβασμού στην ελευθερία του διαθέτη να εκφράσει την τελευταία δήλωση βουλήσεως του εκδηλώνεται με την αναγνώριση δικαιώματος όχι μόνο να συντάξει ελεύθερα τη διαθήκη του, αλλά και να ανακαλέσει ελεύθερα οποτεδήποτε οποιαδήποτε διαθήκη του. Είναι ακριβής η διαπίστωση ότι το απεριόριστο δικαίωμα του διαθέτη να ανακαλεί τη διαθήκη του ανταποκρίνεται στη φύση της διαθήκης ως διάταξης «τελευταίας βουλήσεως» δηλαδή διάταξης που αποτυπώνει την τελευταία του βούληση πριν το θάνατό του (Ν. Ψούνη, Κληρονομικό Δίκαιο ΙΙ, Εκδόσεις Σάκκουλα, Αθήνα- Θεσσαλονίκη, 2004, σελ. 3).

Περιπτώσεις όπου κατ’ εξαίρεση, της παραπάνω αρχής ότι η διαθήκη είναι ελεύθερα ανακλητή, είναι οι κάτωθι:

Ι) όταν η διαθήκη περιέχει διάταξη εκούσιας αναγνώρισης τέκνου γεννημένου χωρίς γάμο των γονέων του δεν μπορεί να ανακληθεί και αυτό σύμφωνα με την άποψη πολλών θεωρητικών η δήλωση αυτή προβλέπεται ως μη ανακλητή κατά την ΑΚ 1476 εδ. 4. Η μάλλον κρατούσα άποψη έχει αντίθετη άποψη επί αυτού.

ΙΙ) όταν η διαθήκη περιέχει διάταξη αναγνώρισης χρέους, με συνέπεια να επέχει θέση πρότασης για κατάρτιση σύμβασης αναγνώρισης χρέους σύμφωνα με την ΑΚ 873. Υποστηρίζεται ότι η διάταξη που αναγνωρίζει το χρέος, παρ’ ότι ανακλήθηκε αποτελεί αρχή έγγραφης απόδειξης κατά την ΚΠολΔ 394 παρ. 1 περ. α’.

Παρά τις δύο ως άνω αναφερόμενες εξαιρέσεις παραμένει ως κανόνας η αρχή της ελευθερίας ανακλήσεως των διαθηκών που μάλιστα θεσμοθετήθηκε και ως κανόνας ius cogens, με την έννοια ότι η παραίτηση από το δικαίωμα της ανάκλησης είναι άκυρη (ΑΚ 368).

Σύμφωνα με το άρθρο 1763 του ΑΚ, κάθε διαθήκη μπορεί να ανακληθεί: 1) με σχετική δήλωση σε μεταγενέστερη διαθήκη:

Η ρητή ανακλητική δήλωση του διαθέτη μπορεί να αποτελεί και το μοναδικό περιεχόμενο της νεότερης διαθήκης (αρνητική διαθήκη), ενώ αυτή ενδέχεται να περιέχει και θετικές διατάξεις.

Στην πρώτη ως άνω περίπτωση ο διαθέτης, εφόσον με την ανάκληση δεν επανέρχεται σε ισχύ προηγούμενη διαθήκη του ανακαλούντος, θα κληρονομηθεί κατά του κανόνες της εξ αδιαθέτου διαδοχής, ενώ στη δεύτερη σύμφωνα με τις θετικές διατάξεις της νεώτερης αυτής διαθήκης. Εάν πάντως, οι θετικές διατάξεις της νεώτερης αυτής διαθήκης ακυρωθούν, η ισχύς της ανακλητικής διάταξης θα κριθεί κατά την ΑΚ 181.

Συνέπειες ανάκλησης:

Με την ανάκληση της διαθήκης παύει η ισχύς της διαθήκης και επέρχεται νέα αιτία θανάτου διάθεση.

Στην περίπτωση δε της ολικής ανάκλησης της διαθήκης με νεώτερη που περιέχει και θετικές διατάξεις οδηγεί σε κληρονομική διαδοχή από την ανακαλούσα διαθήκη.

ΜΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΑΚ 281 ΣΤΗΝ ΑΝΑΚΛΗΣΗ:

Εν όψει του χαρακτήρα του δικαιώματος ανάκλησης ως αναπόσπαστου στοιχείου της ελευθερίας προς διάθεση, πέραν της βάσει του Συντάγματος διασφάλισης της ελευθερίας προς διάθεση με συνέπεια την αδυναμία κατά το Σύνταγμα, νομοθετικής καθιέρωσης του επιτρεπτού αυτοπεριορισμού του διαθέτη ως προς το δικαίωμα ανάκλησης της διαθήκης, δεν είναι δυνατή η εφαρμογή της ΑΚ 281 στην ανάκληση, καθόσον αλλιώς θα επερχόταν κατάλυση της ελευθερίας ανάκλησης αφού θα εξεταζόταν σε κάθε περίπτωση αν η ελευθερία αυτή αντίκειται στην ΑΚ 281 (Β. Βαθρακοκοίλη, ΕΡΝΟΜΑΚ- ΤΟΜ. ΣΤ’- ΗΜΙΤΟΜ. Α’ Κληρονομικό Δίκαιο, Άρθρα 1710-1870).

Περί της ελευθερίας του διατιθέναι:

Η ελευθερία του διατιθέναι καθιερώνεται στην ΑΚ 1712 και αποτελεί έκφραση της ατομικής του ελευθερίας για διάθεση και βρίσκει έρεισμα στο άρθρο 17 παρ.1 αλλά και στο άρθρο 5 παρ. 1 του Συντάγματος. Η αιτία θανάτου διάθεση αποτελεί δηλαδή έκφραση άσκησης του ατομικού δικαιώματος της ιδιοκτησίας. Το ανωτέρω δικαίωμα υποχωρεί όταν συγκρούεται με την αρχή της προστασίας της οικογένειας του κληρονομουμένου (βλ. ΕΦ ΑΘ 3327/1999 ΝοΒ 48/2000, 485).

Η διάταξη της διαθήκης να μην είναι αντίθετη στο νόμο και στα χρηστά ήθη (ΑΚ 174, 178)

Κατά τη διάταξη του ΑΚ 174 η διαθήκη ως δικαιοπραξία, όταν αντιβαίνει σε απαγορευτική διάταξη του νόμου, αν δεν συνάγεται κάτι άλλο, είναι άκυρη. Η ακυρότητα της διάταξης τελευταίας βουλήσεως είναι η συνέπεια παράβασης της απαγόρευσης, εφόσον, εφόσον δεν προκύπτει κάτι άλλο.        Άκυρη είναι, όμως η τελευταία διάταξη και σε περιπτώσεις που αυτή έχει αφετηρία παράνομα ελατήρια ή τείνει στην επίτευξη παράνομου σκοπού.

Κατά τη διάταξη του ΑΚ 178 η διαθήκη ή διάταξη αυτής είναι άκυρη και εάν το περιεχόμενο της αντίκειται στα χρηστά ήθη. Την εξειδίκευση της γενικής ρήτρας των χρηστών ηθών καλείται να επιχειρήσει ο δικαστής, ώστε στην κάθε περίπτωση να δοθεί συγκεκριμένο περιεχόμενο στο λευκό κανόνα της ΑΚ 178. Για τη σχετική κρίση, πότε δηλαδή συγκεκριμένη διαθήκη είναι αντίθετη στα χρηστά ήθη, πέρα από το περιεχόμενό της λαμβάνονται υπόψη τα αποτελέσματα της διάταξης, τα κίνητρα και ο σκοπός του διαθέτη, καθώς και το σύνολο των περιστάσεων και των συνθηκών που συνοδεύουν την τελευταία διάταξη. Εάν υπάρχει, ωστόσο, αμφιβολία σχετικά με την αντίθεση της διαθήκης στα χρηστά ήθη σωστό είναι να διατηρείται το κύρος της και να παραμένει σεβαστή η τελευταία βούληση του διαθέτη(Ν. Ψούνη, Κληρονομικό Δίκαιο ΙΙ, Εκδόσεις Σάκκουλα, Αθήνα- Θεσσαλονίκη, 2004, σελ. 212).

Ο δικαστής στην προσπάθεια του να διαγνώσει τη συνδρομή ή όχι ανηθικότητας οφείλει, ειδικότερα, να διερευνά την ίδια τη διαθήκη και όχι να αιτιολογεί την κρίση του με βάση τη συμπεριφορά του διαθέτη όσο ζούσε, με αξιολόγηση δηλαδή του τρόπου της ιδιωτικής του ζωής (ερωτικής, ιδεολογικής κ.λ.π.). Η συμπεριφορά αυτή του διαθέτη εκτιμάται μόνο εάν τα κίνητρα που τον ώθησαν στη σύνταξη διαθήκης με το συγκεκριμένο περιεχόμενο ή οι σκοποί του αντιβαίνουν στα χρηστά ήθη. Δεν είναι άκυρη, πάντως, η τελευταία διάταξη που είναι αποτέλεσμα έστω και αδικαιολόγητου μίσους, εκδίκησης ή περιφρόνησης του διαθέτη προς τον τιμώμενο ή προς άλλους συγγενείς του.

Αμφισβητείται επίσης σε ποιο κρίσιμο χρόνο υπάρχει η αντίθεση στα χρηστά ήθη. Κατά μία άποψη το κύρος της διαθήκης υπό το πρίσμα των χρηστών ηθών θα κριθεί με βάση το χρόνο σύνταξης της διαθήκης και όχι το χρόνο θανάτου του διαθέτη. Κατά την άποψη όμως που φαίνεται να κρατεί και με βασικό επιχείρημα ότι όρο του ενεργού της διαθήκης αποτελεί ο θάνατος του διαθέτη οπότε και επέρχονται τα αποτελέσματα της, κρίσιμος χρόνος είναι αυτός του θανάτου προκειμένου να ληφθούν υπόψιν οι πραγματικές συνθήκες αλλά και οι αντιλήψεις που επικρατούν κατά το χρόνο θανάτου του διαθέτη.

Με αυτόν τον τρόπο σώζεται το κύρος διάταξης διαθήκης που αντιβαίνει στα χρηστά ήθη κατά το χρόνο σύνταξης της διαθήκης, όχι όμως και κατά το χρόνο θανάτου του διαθέτη.

Κωνσταντίνα Β. Πουρνάρα

Δικηγόρος

info@efotopoulou.gr