Η φύση της αναγκαστικής διαδοχής των νόμιμων μεριδούχων
Νόμιμη μοίρα είναι το κληρονομικό μερίδιο που αναγνωρίζεται από το νόμο, και παρά την τυχόν αντίθετη βούληση του διαθέτη, σε ορισμένα πρόσωπα, τους αναγκαίους κληρονόμους ή νόμιμους μεριδούχους, ήτοι στους κατιόντες, στους γονείς του κληρονομουμένου και στο σύζυγο που επιζεί.
Ερώτημα όμως ανακύπτει για τη φύση αυτού του κληρονομικού μεριδίου: είναι εμπράγματο ή ενοχικό; Ο νόμιμος δηλαδή μεριδούχος αποκτά αυτοδικαίως εμπράγματο δικαίωμα ή καθίσταται δανειστής της κληρονομίας.
Σε αντίθεση με τον γερμανικό Αστικό Κώδικα, ο έλληνας νομοθέτης στο άρθρο 1825ΑΚ εδ.β΄ επιλέγει ρητά την εμπράγματη φύση της αναγκαστικής διαδοχής των νομίμων μεριδούχων ορίζοντας «ο μεριδούχος κατά το ποσοστό του μετέχει ως κληρονόμος». Ο νόμος αποδέχεται έτσι ρητά ότι η νόμιμη μοίρα είναι pars hereditatis και ο μεριδούχος με μόνη εξαίρεση την περίπτωση του άρθρου 1828ΑΚ, είναι κληρονόμος, ώστε αποκτά εμπράγματο δικαίωμα στα κληρονομιαία στοιχεία μέχρι το ποσοστό της νόμιμης μοίρας του. Η διάταξη δηλαδή αυτή καθιερώνει την αρχή της άμεσης συμμετοχής του μεριδούχου στην κληρονομία. Συνέπεια ότι ο νόμιμος μεριδούχος είναι κληρονόμος είναι ότι ευθύνεται και για τα χρέη της κληρονομίας κατά την αναλογία της μερίδας του (ΑΚ 1901, 1885, 1831).
Η εμπράγματη όμως αυτή κτήση, άμεση και αυτοδίκαιη, του κληρονομικού μεριδίου της νόμιμης μοίρας από τον αναγκαίο κληρονόμο στο ποσοστό αυτό της κληρονομίας προκαλεί σοβαρή ανασφάλεια στις συναλλαγές, διότι στην περίπτωση που έχει παραλειφθεί μεριδούχος ο κληρονόμος που εγκατέστησε ο κληρονομούμενος δεν αποκτά το κληρονομικό του μερίδιο, λόγω της αυτοδίκαιης κτήσης της νόμιμης μοίρας από τους νόμιμους μεριδούχους που μετέχουν και αυτοί εκ του νόμου στην κληρονομία ως κληρονόμοι κατά το ποσοστό τους (βλ. Παπαντωνίου Νικ., Κληρονομικό Δίκαιο, 5η Έκδοση, §110, σελ. 415-416). Ο τρίτος δηλαδή που αγοράζει αντικείμενο κληρονομίας δε μπορεί εν γένει να είναι βέβαιος ότι αγοράζει από κύριο, γιατί η νόμιμη μοίρα, όχι μόνο του δικαιοπαρόχου του, αλλά και των συγκληρονόμων του υπολογίζεται με άγνωστα στον τρίτο στοιχεία, όπως παροχές που συνεισφέρονται που δεν έχουν δημοσιότητα. Ο τρίτος λοιπόν αγοράζει έγκυρα μόνο αν καλύπτεται από κληρονομητήριο.
Προς αποφυγή λοιπόν αυτής της μακροχρόνιας ανασφάλειας στις συναλλαγές υπήρξε στο άρθρο 1826ΑΚ πρόβλεψη για «παραίτηση από το δικαίωμα της νόμιμης μοίρας», με την ορθότερη όμως έννοιας της αποποίησης της νόμιμης μοίρας κατά τα άρθρα 1848ΑΚ και 1847ΑΚ, την οποία ακολουθεί διαδοχή στη νόμιμη μοίρα. Στην περίπτωση όμως που ο μεριδούχος δηλώσει ότι παραιτείται από το δικαίωμα να ζητήσει το υπόλοιπο της νόμιμης μοίρας του ή ότι αναγνωρίζει ότι αυτό που του άφησε ο διαθέτης ικανοποιεί τη νόμιμη μοίρα του ή ότι παραιτείται από την άσκηση της περί κλήρου αγωγής ή τη μέμψη άστοργης δωρεάς, δεν είναι δυνατή και διαδοχή στη νόμιμη μοίρα για το υπόλοιπο.
Θεώνη Κάδρα, Δικηγόρος
e-mail: info@efotopoulou.gr