Η Ιερά Μονή ως αγαθό εκτός συναλλαγής και ανεπίδεκτο χρησικτησίας
Τα εκκλησιαστικά πράγματα διακρίνονται σε ιερά και σε άγια. Ιερά είναι εκείνα που χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για τη λατρεία και υποδιαιρούνται σε καθιερωμένα όπως είναι ο Ναός, η Αγία Τράπεζα, το Δισκοπότηρο κλπ. και σε αγιασμένα, όπως είναι τα άμφια, βιβλία, εικόνες. Αγια είναι όλα τα υπόλοιπα εκκλησιαστικά πράγματα (βλ. Αν. Χριστοφιλόπουλου, Ελληνικόν Εκκλησιαστικόν Δίκαιον, Αθήναι 1965, σελ. 255, Σ. Τρωιάνου, Παραδόσεις εκκλησ. δικαίου, 1984, σελ. 375). Ο Αστικός Κώδικας κατατάσσει στα εκτός συναλλαγής πράγματα (αρθρ. 965 και 971) “τα προορισμένα για την εξυπηρέτηση θρησκευτικών σκοπών”, εφόσον διαρκεί ο προορισμός τους για το σκοπό αυτό. Η κατηγορία αυτή των πραγμάτων που καθιερώνει ο ΑΚ ανταποκρίνεται στην κατηγορία των εκτός συναλλαγής (res extra commercium) πραγμάτων θείου δικαίου (res divini iuris) του προϊσχύσαντος βυζαντινορωμαϊκού δικαίου (βλ. Οικονομίδου, Στοιχεία του αστικού δικαίου, Α Γενικαί Αρχαί, 1925, σελ. 82 επ., Ι. Μ. Κονιδάρη, γνωμδ. εις ΝοΒ 36.318 επ.). Στον Καταστατικό Χάρτη της Εκκλησίας της Ελλάδος (ν. 590/1977) και συγκεκριμένα στο άρθρο 45 παρ. 1 ορίζεται ότι οι ιεροί ναοί, τα εν λατρευτική χρήσει ιερά σκεύη, άμφια, λειτουργικά βιβλία και εικόνες αποτελούν πράγματα ιερά, καθιερωμένα και ηγιασμένα και ισχύουν επ` αυτών οι διατάξεις των άρθρων 966 και 971 του Αστικού Κωδικός”.
Κατά το άρθρο 966 του ΑΚ (το οποίο εφαρμόζεται κατ` άρθρο 55 του ΕισΝΑΚ, προκειμένου να κριθεί μετά την εισαγωγή του Αστικού Κώδικα το εάν κάποιο πράγμα φέρει την ιδιότητα του εκτός συναλλαγής ή του κοινοχρήστου), ως πράγματα εκτός συναλλαγής θεωρούνται και τα προορισμένα στην εξυπηρέτηση θρησκευτικών σκοπών, εφόσον διαρκεί ο προορισμός τους για το σκοπό αυτό. Η κατηγορία αυτή των πραγμάτων που καθιερώνει ο Αστικός Κώδικας ανταποκρίνεται στην κατηγορία των εκτός συναλλαγής πραγμάτων θείου δικαίου (res divini iuris) του προϊσχύσαντος Βυζαντινορωμαϊκού δικαίου (Κονιδάρη, γνωμοδότηση σε ΝοΒ 36, σελ. 318). Στην κατηγορία επομένως των εν λόγω πραγμάτων περιλαμβάνονται και οι κάθε κατηγορίας ναοί, οι οποίοι αποκτούν την ιδιότητα αυτή, αφότου, τηρουμένων των θείων και ιερών κανόνων της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, αφιερωθούν στην λατρεία του Θεού, (Χριστοφιλόπουλου, Εκκλησιαστικόν Δίκαιον, σελ. 194, 195). Την άποψη αυτή, ότι πράγματα ιερά, εκτός συναλλαγής, θεωρούνται εν γένει οι ναοί, οι οποίοι αφιερώθηκαν στην λατρεία του Θεού και όχι μόνο τα κειμήλια ή ιερά σκεύη και τα άμφια τα καθαγιασθέντα στη θεία λατρεία με την προσήκουσα ιεροπραξία, καθιέρωσε νομοθετικά και το άρθρο 45 του Ν. 590/1977 «περί καταστατικού χάρτου της Εκκλησίας της Ελλάδος», το οποίο ορίζει ρητά ότι «Οι Ιεροί Ναοί, τα εν λατρευτική χρήσει ιερά σκεύη, άμφια, λειτουργικά βιβλία και εικόνες αποτελούν πράγματα ιερά, καθιερωμένα και ηγιασμένα και ισχύουν επ` αυτών οι διατάξεις των άρθρων 966 και 971 του Αστικού Κωδικός». Ως εκ τούτου οι ναοί είναι πράγματα εκτός συναλλαγής κατά την έννοια των διατάξεων του άρθρου 966 του ΑΚ (Γεωργιάδη Σταθόπουλου, Ερμηνεία Αστικού Κώδικα, υπό άρθρο 966, σελ. 127 – 129, αρ. 64, 65, 66, 67, 68, 69). Το ότι τα «ιερά» πράγματα είναι εκτός συναλλαγής δεν σημαίνει ότι αυτά δεν έχουν κύριο, διότι αυτά ανήκουν στην κυριότητα του οικείου εκκλησιαστικού νομικού προσώπου, η οποία (κυριότητα) ασκείται πάντα με σκοπό χρησιμοποίησης του ως αντικειμένου θείας λατρείας (άρθρο 13 παρ.2 του Σ.) (ΕφΑΘ 421/2018 ΤΝΠΝΟΜΟΣ) (ΑΠ 983/2017 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΕφΔωδ 82/2007 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ), (454/2018 ΜΠρ Χαλκίδας NOMOS)
Σύμφωνα με το άρθρο 1054 ΑΚ, ανεπίδεκτα χρησικτησίας, τακτικής ή έκτακτης είναι τα εκτός συναλλαγής πράγματα, μεταξύ των οποίων και τα προορισμένα για την εξυπηρέτηση θρησκευτικών σκοπών. Του νόμου μη διακρίνοντος εκτός συναλλαγής είναι το οικοδόμημα αλλά και το ακίνητο επί του οποίου έχει κτισθεί ο ιερός ναός, αφού εκ των πραγμάτων δεν μπορεί να γίνει διαχωρισμός (ΕφΔωδ 82/2007 ΝΟΜΟΣ). Στο άρθρο 971 ΑΚ ορίζεται βέβαια, ότι τα πράγματα εκτός συναλλαγής αποβάλλουν την ιδιότητα τους αυτήν από τότε που έπαψε ο προορισμός τους για την κοινή χρήση ή για δημόσιο, δημοτικό, κοινοτικό ή θρησκευτικό σκοπό. Ειδικά όμως για τους Ιερούς Ναούς, στα Βασιλικά, στο βιβλίο 46 Τ.τ.3, θέμα 3 (ν.6. παρ. 2111.8) αναφέρεται ότι «Ιερόν εστί πράγμα το δημόσια αφιερωθέν, τα γαρ ιδιωτικά ουκ εισίν ιερά, ει δε καταπέση το οικοδόμημα, μένει ιερός ο τόπος» (βλ. Αρμ., Εξ. Β` α` 61). Αλλωστε, κατά το δίκαιο (Ιερούς Κανόνες) της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας δεν προβλέπεται διαδικασία άρσης του χαρακτηρισμού, κάποιου πράγματος ως ιερού, εξαιρουμένης της περίπτωσης βεβήλωσης του Ιερού Ναού, συνεπεία της οποίας απαγορεύεται η τέλεση λατρευτικών πράξεων (προσωρινή παύση του για θρησκευτικό σκοπό προορισμού) πριν από την ανάγνωση της κεκανονισμένης ευχής κάθαρσης (Τρωϊάνου, Οι ιδιόκτητοι Ναοί, σελ. 97) [ΑΠ 1178/2006, ΑΠ 162/1996 ΝΟΜΟΣ, ΕφΛαρ 845/2003 ΝΟΜΟΣ, ΕφΑΘ 3647/1980, ΕλλΔνη 1982, 484], (156/2014 Εφετειο Δυτικής Στερεάς Ελλάδας NOMOS), (463/1996 ΠΠρ Βόλου NOMOS).
Μεταξύ των εκτός συναλλαγής πραγμάτων, ως πράγματα θρησκευτικών σκοπών, περιλαμβάνονται και τα μετόχια των Ιερών Μονών, τα οποία ναι μεν ανήκουν στο κλίμα της Εκκλησίας της Ελλάδος, ιδρύονται με άδεια του επιχώριου αρχιερέα και λειτουργούν υπό την πνευματική εποπτεία του οικείου μητροπολίτη, αν δεν ανήκουν σε άλλο κλίμα, ιδρύονται με άδεια του Κράτους που παρέχεται με κοινή απόφαση των υπουργών Εξωτερικών και Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων μετά από συγκατάθεση του επιχώριου αρχιερέα και έγκριση της Διαρκούς Ιεράς Συνόδου, υπό την εποπτεία της οποίας λειτουργούν, ασκούμενη από τον επιχώριο αρχιερέα (αρθρ. 39 παρ. 7 ν. 590/1977). Η ιερά μονή και το μετόχιό της ως “θρησκευτικό καθίδρυμα διά την άσκησιν των εν αυτή εγκαταβιούντων ανδρών ή γυναικών, συμφώνως προς τας μοναχικάς επαγγελίας και τους περί μοναχικού βίου ιερούς Κανόνας και παραδόσεις της Ορθοδόξου Εκκλησίας” φέρει στο σύνολο της το χαρακτήρα εκτός συναλλαγής πράγματος και όχι μόνον ο ιερός ναός ο οποίος υπάρχει σ` αυτήν, αφού η εξυπηρέτηση του θρησκευτικού σκοπού τον οποίον επιδιώκει δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι εξαντλείται μόνο στον ιερό ναό, αφού ο τελευταίος θεωρείται ούτως ή άλλως πράγμα εκτός συναλλαγής, αλλά περιλαμβάνει και τον αύλειο χώρο, καθώς και όλο το συγκρότημα της μονής. Πράγματα δε εκτός συναλλαγής είναι αυτά τα οποία, επειδή ακριβώς προορίζονται για την άμεση εξυπηρέτηση ορισμένου δημοσίου συμφέροντος, δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο συναλλαγής, παρά μόνον κατά το μέτρο που δεν παρεμποδίζεται το εξυπηρετούμενο δημόσιο συμφέρον. Έτσι, το εκτός συναλλαγής πράγμα είναι ανεπίδεκτο απαλλοτρίωσης, ήτοι μεταβίβασης κυριότητος, η δε σχετική με αυτό δικαιοπραξία είναι άκυρη, σύμφωνα με την ΑΚ 174 (ΣτΕ 2286/1965). Στο άρθρο 971 ΑΚ ορίζεται ότι τα πράγματα εκτός συναλλαγής αποβάλλουν την ιδιότητα τους αυτήν από τότε που έπαψε ο προορισμός τους για την κοινή χρήση ή για δημόσιο, δημοτικό, κοινοτικό ή θρησκευτικό σκοπό. Όμως, ειδικά για τους ιερούς ναούς, στα Βασιλικά, στο βιβλίο 46 τίτ. 3 θέμα 3 (ν. 6 παρ. 2 Π.1.8), αναφέρεται ότι “Ιερόν εστί πράγμα το δημοσία αφιερωθέν, τα γαρ ιδιωτικά ουκ εισίν ιερά, άλλα βέβηλα, ει δε καταπέση το οικοδόμημα, μένει ιερός ο τόπος” (βλ. Αρμ., Εξ. Β` α`.61, Οικον., Εμπρ., σελ. 393-4). Ενόψει αυτών, αν προσβάλλεται η κυριότητα ή η νομή επί των μετοχίων, οι Ιερές Μονές στις οποίες αυτά ανήκουν, μπορούν, ως κύριοι και νομείς τους, να ασκήσουν για την άρση της προσβολής τις αγωγές κυριότητας και νομής. Οι αγωγές αυτές μπορούν να ασκηθούν και προτού ακόμη πάψει ο προορισμός των μετοχίων για την εκπλήρωση θρησκευτικού σκοπού, προτού δηλαδή πάψουν να είναι πράγματα εκτός συναλλαγής (άρθρο 971 ΑΚ). Εξάλλου, σύμφωνα με το άρθρο 27 ΑΚ, η νομή και τα εμπράγματα δικαιώματα σε κινητά ή ακίνητα πράγματα ρυθμίζονται από το δίκαιο της πολιτείας, όπου βρίσκονται. Από τη διάταξη αυτή προκύπτει, ότι η συνδρομή των νομίμων προϋποθέσεων για την προστασία της νομής μετοχίων, που μολονότι ανήκουν σε Ιερές Μονές, που εδρεύουν στην αλλοδαπή, βρίσκονται στην Ελλάδα, κρίνεται κατά το ημεδαπό δίκαιο (άρθρα 974 επ. ΑΚ), (930/2012 ΑΠ NOMOS).
Έλενα Ψαρρού
Δικηγόρος