Η σύμβαση παρακαταθήκης – Οι υποχρεώσεις και η ευθύνη του θεματοφύλακα
Σύμφωνα με τη διάταξη ΑΚ 822 περί της συμβάσεως παρακαταθήκης: «Με τη σύμβαση παρακαταθήκης ο θεματοφύλακας παραλαμβάνει από άλλον κινητό πράγμα για να το φυλάει με την υποχρέωση να το αποδώσει όταν του ζητηθεί. Αμοιβή μπορεί ν’ απαιτηθεί μόνο όταν συμφωνήθηκε ή συνάγεται από τις περιστάσεις».
Κατά το άρθρο 823 ΑΚ, που ορίζει τα σχετικά με το μέτρο επιμέλειας από την πλευρά του θεματοφύλακα, αυτός οφείλει να καταβάλει την επιμέλεια που επιδεικνύει στις δικές του υποθέσεις (εν τοις ιδίοις επιμέλεια). Αν όμως οφείλεται αμοιβή για τη φύλαξη ευθύνεται για κάθε πταίσμα.
Το βασικό γνώρισμα της σύμβασης παρακαταθήκης είναι η με αυτήν ανάληψη, υποχρέωσης προς φύλαξη του πράγματος (κινητού). Η παρακαταθήκη είναι καταρχήν σύμβαση χωρίς αντάλλαγμα (χαριστική και όχι επαχθής). Ως προς τη νομική της φύση πρέπει να σημειωθεί πως είναι αυτή της ετεροβαρούς σύμβασης, γιατί με αυτήν αναλαμβάνει υποχρέωση μόνο ο θεματοφύλακας. Οσάκις όμως συμφωνείται ή οφείλεται από τις περιστάσεις αμοιβή για τη φύλαξη κλπ, η σύμβαση είναι ατελώς αμφοτεροβαρής. Εν συνεχεία, κατά την κρατούσα στην θεωρία και τη νομολογία άποψη πρόκειται για παραδοτική re καταρτιζόμενη σύμβαση. Η σύμβαση παρακαταθήκης ως ρυθμίζεται από τις συναφείς διατάξεις του Αστικού Κώδικα συνιστά σύμβαση εμπιστοσύνης, γιατί τα μέρη αποβλέπουν για τη φύλαξη προεχόντως στο πρόσωπο του θεματοφύλακα, ο οποίος δεν έχει το παραμικρό δικαίωμα χωρίς άδεια να καταθέσει το πράγμα σε τρίτο πρόσωπο (άρθρο 824 ΑΚ). Είναι σύμβαση διαρκείας, γι’ αυτό και ο θεματοφύλακας υποχρεούται σε ανάπτυξη μίας ανελλιπούς δραστηριότητας και σε διαρκή επαγρύπνηση για την ασφάλεια του προς φύλαξη αντικειμένου. Η σύμβαση παρακαταθήκης είναι άτυπη σύμβαση και δύναται εξ αυτού του λόγου να καταρτιστεί και προφορικώς.
Σύνηθες στην πράξη είναι η μονομερώς και χωρίς αντάλλαγμα ανειλημμένη υποχρέωση του θεματοφύλακα (και αποκλειστικού οφειλέτη από την ετεροβαρή σύμβαση) του θεματοφύλακα να συνίσταται στο συνδυασμό αφενός της παραχώρησης χώρου απόθεσης του πράγματος και αφετέρου της ταυτόχρονης ανάληψης υποχρέωσης κάθε αναγκαίου μέτρου για τη διασφάλιση του πράγματος από κάθε κίνδυνο απώλειας ή βλάβης. Αν υπάρχει μόνο αποθήκευση και όχι και φύλαξη του πράγματος, τότε δε στοιχειοθετείται σύμβαση παρακαταθήκης, αφού κύρια υποχρέωση του θεματοφύλακα είναι πρωτίστως η «φύλαξη» και προστασία του πράγματος. Ως προς την υποχρέωση φύλαξης του θεματοφύλακα, η φύλαξη πρέπει να γίνεται κατά τους όρους της σύμβασης και συμπληρωματικά από τα συναλλακτικά ήθη και τις αρχές της καλής πίστης. Ο τόπος φύλαξης καθορίζεται με συμφωνία των μερών κατά την κατάρτιση της σύμβασης. Το μέτρο και ο τρόπος φύλαξης δεν είναι σταθερά αλλά καθορίζονται βάσει των ανωτέρω κανόνων και του είδους και της φύσης του πράγματος. Απαιτείται επίσης η από το θεματοφύλακα διαρκής επίβλεψη του πράγματος, το είδος και η έκταση της οποίας καθορίζονται από τυχόν υπάρχουσα προς τούτο ακριβή συμφωνία, από τη φύση του πράγματος, την αξία του κλπ. Η προς φύλαξη υποχρέωση αρχίζει από την παράδοση και παραλαβή του πράγματος και λήγει με την απόδοση του πράγματος.
Ως προς την υποχρέωση απόδοσης του θεματοφύλακα, ο θεματοφύλακας πρέπει να αποδώσει αυτούσιο το πράγμα, με οποιοδήποτε παρακολούθημα καθώς και καθετί παρήχθη από αυτό, αν του ζητηθεί από τον παρακαταθέτη, στην κατάσταση που του είχε παραδοθεί αυτό την πρώτη φορά, ευθυνόμενος για οιαδήποτε περαιτέρω ζημία αυτό υπέστη κατά τη διάρκεια της φύλαξης. (σχετικά με τη σύμβαση παρακαταθήκης, βλ. πιο αναλυτικά Βαθρακοκοίλη Βασίλη, Ερμηνεία και νομολογία ΑΚ, σελ. 430 επ.).
Έπειτα, ο θεματοφύλακας ευθύνεται έναντι του παρακαταθέτη σε αποζημίωση για οποιαδήποτε ζημία του προκάλεσε από την αθέτηση της υποχρέωσής του για φύλαξη και απόδοση του πράγματος, οφειλόμενη σε οποιοδήποτε πταίσμα του (ΕΑ 5782/99, Αρμ 2001/784). Λόγω της υπαίτιας διαρκούς αδυναμίας για την απόδοση του πράγματος στην κατάσταση που το παρέλαβε υποχρεούται σε ανόρθωση της επερχούσης στον καταθέτη ζημίας και έτσι επέρχεται αλλοίωση του αντικειμένου της ενοχής (ΟλΑΠ 6/93 ΝοΒ 42/346, ΑΠ 232/82).
Αν ο παρακαταθέτης είναι κύριος του πράγματος και υπάρξει π.χ. βλάβη του φυλασσόμενου πράγματος, ενδέχεται να υπάρξει συρροή ενδοσυμβατικής και αδικοπρακτικής ευθύνης (914 ΑΚ) ή κατ’ άλλη άποψη συρροή νομίμων βάσεων βάσει μίας ενιαίας αξίωσης, κάτι που συνεπάγεται τη δυνατότητα σώρευσης του αιτήματος περί χρηματικής ικανοποίησης ηθικής βλάβης (932 ΑΚ), πέραν της χρηματικής αποζημίωσης για την ούτως ή άλλως υπάρχουσα υλική ζημία, αν το πράγμα υποστεί οιαδήποτε φθορά.
Κατόπιν. με βάση τη διάταξη ΑΚ 824, ο θεματοφύλακας δεν έχει δικαίωμα να μεταχειρίζεται το πράγμα χωρίς την άδεια του παρακαταθέτη. Επίσης, δεν έχει δικαίωμα να καταθέσει το πράγμα σε τρίτον, εκτός αν εξουσιοδοτήθηκε γι’ αυτό από τον παρακαταθέτη ή αν αναγκάστηκε από τις περιστάσεις ή αν εξαναγκάστηκε από τις περιστάσεις, ή αν συνηθίζεται η περαιτέρω κατάθεση. Και αυτό γιατί η σύμβαση παρακαταθήκης καταρτίζεται μόνο προς το συμφέρον του παρακαταθέτη και όχι και του θεματοφύλακα και στηρίζεται επί της εμπιστοσύνης προς το θεματοφύλακα για την ασφαλή φύλαξη και απόδοση του πράγματος, όταν αυτό ζητηθεί από τον παρακαταθέτη.
Τέλος από τη διάταξη ΑΚ 827 προκύπτει πως ο θεματοφύλακας, αν ο παρακαταθέτης απαιτεί το πράγμα, οφείλει να το αποδώσει ακόμη και αν δεν έχει περάσει η προθεσμία που ορίστηκε για την απόδοσή του.
Λυδία Ζωγοπούλου, δικηγόρος