Προστασία προγράμματος ηλεκτρονικού υπολογιστή ως δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας
Σύμφωνα με τη διάταξη του άρθρου 65 παρ. 1 του ν. 2121/1993 «Πνευματική ιδιοκτησία, συγγενικά δικαιώματα και πολιτιστικά θέματα», σε κάθε περίπτωση προσβολής της πνευματικής ιδιοκτησίας ή του συγγενικού δικαιώματος ο δημιουργός ή ο δικαιούχος του συγγενικού δικαιώματος δύναται να αξιώσει την αναγνώριση του δικαιώματος του, την άρση της προσβολής και την παράλειψη της προσβολής στο μέλλον, κατά δε την παρ. 2 του αυτού άρθρου όποιος υπαίτια προσέβαλε την πνευματική ιδιοκτησία ή τα συγγενικά δικαιώματα άλλου, υποχρεούται σε αποζημίωση και ικανοποίηση της ηθικής βλάβης. Η αποζημίωση δεν δύναται να είναι κατωτέρα του διπλασίου της αμοιβής, η οποία συνήθως ή κατά νόμο καταβάλλεται για το είδος της εκμετάλλευσης στην οποίαν προέβη άνευ της αδείας ο υπόχρεος.
Ο νόμος, δηλαδή, προς προστασία του δικαιώματος της πνευματικής ιδιοκτησίας, εν περιπτώσει προσβολής, παρέχει στον προσβαλλόμενο, εκτός από την αγωγή αναγνώρισης του δικαιώματος, την αγωγή άρσεως της προσβολής και της παράλειψης εις το μέλλον και αγωγή αποζημίωσης, εφ` όσον συντρέχει υπαιτιότητα. Με την διάταξη αυτή ενσωματώνεται στο δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας βασικά η ρύθμιση του άρθρου 914 του ΑΚ, καθώς και οι αντίστοιχες ρυθμίσεις των άρθρων 57 εδ. γ`, 59, 60 εδ. β` και 932 του ίδιου Κώδικα, το πραγματικό δε του κανόνα δικαίου που περιέχει η εν λόγω διάταξη, για ό,τι αφορά την αποζημίωση και την ηθική βλάβη, προϋποθέτει (περιλαμβάνει) υπαιτιότητα και προσβολή της πνευματικής ιδιοκτησίας (ή του συγγενικού δικαιώματος), παράνομη δηλαδή συμπεριφορά (βλ. ΑΠ 1030/2010 ΕπισκΕμπΔ 2011. 85 και Τ.Ν.1Ι. ΝΟΜΟΣ).
Ειδικότερα, σε περίπτωση προσβολής του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας (ή συγγενικού δικαιώματος) με οποιοδήποτε τρόπο, ο δικαιούχος υποχρεούται να επικαλεστεί και να αποδείξει το γεγονός ότι είναι φορέας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας (ενεργητική νομιμοποίηση), την ταυτότητα του έργου και την πράξη προσβολής των ηθικών ή περιουσιακών εξουσιών και, εφόσον ζητεί αποζημίωση, την υπαιτιότητα και το μέγεθος της ζημίας. Προς διευκόλυνση της απόδειξης της ζημίας του δικαιούχου και προσδιορισμό της πλήρους αποζημιώσεως, με το εδ. β` της παρ. 2 του άρθρου 65 του ν. 2121/1993 καθορίζεται ένα ελάχιστο όριο αποζημιώσεως, που είναι το διπλάσιο της αμοιβής που συνήθως ή κατά νόμο καταβάλλεται για το είδος της εκμετάλλευσης που έκανε χωρίς την άδεια ο υπόχρεος, ενώ σύμφωνα με την παρ. 3 του ιδίου άρθρου, αντί για αποζημίωση και χωρίς να απαιτείται υπαιτιότητα του υπόχρεου, ο δημιουργός μπορεί να αξιώσει την καταβολή του ποσού κατά το οποίο ο υπόχρεος έγινε πλουσιότερος από την εκμετάλλευση του έργου, αξίωση που επιτρέπεται να σωρευτεί επικουρικά με την κατά την παρ. 2 αξίωση αποζημίωσης και για την περίπτωση απόρριψης της κύριας βάσης της αγωγής (βλ. ΕφΑΘ 2889/2010 ΔΕΕ 2010. 1291, με σημ. Χ. Αποστολόπουλου στη σελ. 1293). Η υπαιτιότητα δεν απαιτείται μόνον στην περίπτωση που ο δημιουργός ή ο δικαιούχος του συγγενικού δικαιώματος αξιώνει είτε την καταβολή του ποσού κατά το οποίο ο υπόχρεος έγινε πλουσιότερος από την εκμετάλλευση του έργου ή του αντικειμένου συγγενικού δικαιώματος, χωρίς άδεια του δημιουργού ή του δικαιούχου, είτε την καταβολή του κέρδους που ο υπόχρεος αποκόμισε από την εκμετάλλευση αυτή (βλ. ΕφΑΘ 2889/2010 ΔΕΕ 2010.1293 και Τ.Ν.Π. ΝΟΜΟΣ). Και στην περίπτωση δε της πνευματικής ιδιοκτησίας ισχύουν για την παθητική νομιμοποίηση των εναγομένων τα γενικώς υποστηριζόμενα για την αδικοπραξία, με αποτέλεσμα αυτοί να ευθύνονται εις ολόκληρον κατ` άρθρο 926 ΑΚ (βλ. Αν. Βαλτούδη, Αποζημίωση και αδικαιολόγητος πλουτισμός στο δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας, ΧρΙδΔ 2009. 203, 208 παρ. 19 επ.).
Αντικείμενο δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας μπορεί να αποτελέσει και το πρόγραμμα ηλεκτρονικού υπολογιστή. Ένα πρόγραμμα είναι μια σειρά εντολών προς τον υπολογιστή, η οποία συντάσσεται στη μορφή του πηγαίου κώδικα Source code). Η προστασία του ως προβλέπεται σε παγκόσμιο επίπεδο από το άρθρο 10 της Συμφωνίας για τα Δικαιώματα Διανοητικής Ιδιοκτησίας στον Τομέα Εμπορίου που περιλαμβάνεται στην Τελική Πράξη του Γύρου της Ουρουγουάης του 1994 (Συμφωνία TRIPS), το άρθρο 4 της Συνθήκης του Παγκόσμιου Οργανισμού για την Προστασία της Διανοητικής Ιδιοκτησίας (WIPO) για την πνευματική ιδιοκτησία του 1996 και σε ευρωπαϊκό επίπεδο από το άρθρο 1 της Οδηγίας 91/250/ΕΟΚ του Συμβουλίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων της 14-5-1991 «για τη νομική προστασία των προγραμμάτων ηλεκτρονικών υπολογιστών», η οποία αντικαταστάθηκε εν συνεχεία με την εν πολλοίς ομοίου περιεχομένου οδηγία 2009/24/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 23-4-2009. Η οδηγία 91/250 μεταφέρθηκε στην Ελληνική έννομη τάξη κατά την έκδοση του ν. 2121/1993, κατά το άρθρο 2 § 3 του οποίου, ως έργα λόγου προστατευόμενα κατά τις διατάξεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας θεωρούνται και τα προγράμματα ηλεκτρονικών υπολογιστών και το προπαρασκευαστικό υλικό σχεδιασμού τους.
Αντικείμενο της προστασίας που χορηγεί η οδηγία αυτή είναι το πρόγραμμα ηλεκτρονικού υπολογιστή σε όλες τις μορφές εκφράσεως του, οι οποίες επιτρέπουν την αναπαραγωγή του σε διάφορες γλώσσες προγραμματισμού, συμπεριλαμβανομένου και του πηγαίου ή αντικειμενικού κώδικα, αλλά και της προπαρασκευαστικής εργασίας σχεδιασμού που οδηγεί στην κατάρτιση ενός προγράμματος ηλεκτρονικού υπολογιστή, εφόσον η φύση της προπαρασκευαστικής εργασίας είναι τέτοια που το πρόγραμμα του ηλεκτρονικού υπολογιστή μπορεί να προκύψει από αυτή σε ένα μεταγενέστερο στάδιο (βλ. την απόφαση του Δ.Ε.Κ. της 22-12-2010, στην ως άνω υπόθεση C-393/09, σκέψεις 36 -38, δημ. στην Τ.Ν.Π. Euro-Lex).
Αμυγδαλιά Τσιάρα, δικηγόρος
info@efotopoulou.gr