Προσβολή της πνευματικής ιδιοκτησίας – Ορισμένο της αγωγής του δημιουργού – Σχέση της προσβολής του ηθικού δικαιώματος με την προσβολή του δικαιώματος στην προσωπικότητα

Στο άρθρο 65 του ν. 2121/1993 προβλέπεται ένα πλέγμα αστικών κυρώσεων που ισχύει ενιαία σε κάθε περίπτωση προσβολής της πνευματικής ιδιοκτησίας ή των συγγενικών δικαιωμάτων, χωρίς ν’ αποκλείεται η συμπληρωματική εφαρμογή του ΑΚ.

Συγκεκριμένα, με το άρθρο 65, ο δημιουργός μπορεί να εγείρει i) αναγνωριστική αγωγή του δικαιώματος του, ii) αγωγή για άρση της προσβολής και παράλειψη αυτής στο μέλλον, iii) αγωγή για απόδοση του αδικαιολογήτου πλουτισμού, iv) αγωγή για απόδοση του κέρδους και v) αγωγή για αποζημίωση και χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης.

Ειδικότερα, η προσβολή απόλυτου και αποκλειστικού δικαιώματος, όπως το δικαίωμα της πνευματικής ιδιοκτησίας, συνιστά πράξη παράνομη και, εφόσον γίνεται υπαίτια, συνιστά αδικοπραξία, επειδή ενέχει αφ’ εαυτής εναντίωση προς την αποκλειστική εξουσία του δικαιούχου. Δηλαδή, το γεγονός της επέμβασης δημιουργεί και την παράνομη πράξη κατ’ άρθρο 914 ΑΚ και την ειδική διάταξη του άρθρου 65 του ν. 2121/1993. Γενικά, ως παράνομη προσβολή ισχύει κάθε πράξη που επεμβαίνει στις εξουσίες (ηθικές ή περιουσιακές) του δημιουργού και γίνεται χωρίς την άδεια του, χωρίς να συντρέχει άλλος λόγος που αίρει τον παράνομο χαρακτήρα της προσβολής. Το άρθρο 65 του ν. 2121/1993 αποτελεί ειδική διάταξη σε σχέση με το άρθρο 914 ΑΚ, το οποίο εφαρμόζεται, όπου η ως άνω ειδική διάταξη αφήνει κενά και στον βαθμό που δεν είναι ασυμβίβαστη η ανάλογη εφαρμογή με το νομοθετικό πνεύμα που διέπει τις διατάξεις των άρθρων 63 επ. του ν. 2121/1993. Η υπαιτιότητα απαιτείται μόνο για την αξίωση αποζημίωσης, ενώ η ίδια η πράξη της προσβολής συνεπάγεται και το παράνομο (βλ. ΕφΑθ 2724/2012, ΤΝΠ Νόμος).

Περαιτέρω, σε περίπτωση προσβολής των ηθικών εξουσιών που παρέχει το δικαίωμα, ο δικαιούχος μπορεί, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 65 παρ. 1 και 2 του ν. 2121/1993 (και χωρίς επικουρική εφαρμογή των άρθρων 57 και 60 του ΑΚ) να ζητήσει την αναγνώριση του δικαιώματος του, την άρση της προσβολής και την παράλειψη της στο μέλλον, εφόσον δε η προσβολή έγινε υπαιτίως, αποκατάσταση της ηθικής βλάβης, επικαλούμενος και αποδεικνύοντας στην περίπτωση αυτή: α) το γεγονός ότι είναι φορέας του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας, β) την πράξη προσβολής των ηθικών εξουσιών, γ) την υπαιτιότητα του δράστη και δ) την έκταση της ηθικής ζημίας η οποία είναι ανάλογη προς τη βαρύτητα της προσβολής.

Στην υπ’ αριθμ. 1721/2014 απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών, που εκδόθηκε σε υπόθεση που χειρίστηκε το γραφείο μας (αποκλειστική επιμέλεια υπόθεσης: δικηγόρος Θεώνη Κάδρα, βλ. όλο το κείμενο της απόφασης πατώντας εδώ), σημειώνονται τα εξής: «μετά το ν. 2121/1993, το ηθικό δικαίωμα είναι ανεξάρτητο από το δικαίωμα της προσωπικότητας, η δε προσβολή του δεν αποτελεί πλέον και προσβολή αυτής. Συνεπώς, δεν είναι δυνατή η επικουρική εφαρμογή του άρθρου 57 του ΑΚ σε προσβολή ηθικού δικαιώματος, χωρίς ν’ αποκλείεται η παράλληλη άσκηση απαιτήσεων από τη διάταξη αυτή, όταν συντρέχουν οι προϋποθέσεις εφαρμογής της, δηλαδή στις περιπτώσεις όπου δεν συντρέχει προσβολή του ηθικού δικαιώματος, αλλά μόνο της προσωπικότητας (βλ. ΕφΘεσ/κης 2165/2011, ΔΓΜΕΕ 2012, 68)».

Επιπρόσθετα, ως προσβολή ισχύει κάθε πράξη που επεμβαίνει στις εξουσίες (ηθικές και περιουσιακές) του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας, εφόσον η πράξη αυτή γίνεται χωρίς την άδεια του υποκειμένου της πνευματικής ιδιοκτησίας και δεν συντρέχουν λόγοι άρσης του παρανόμου (συναίνεση του δημιουργού, συμβατικός περιορισμός και, θεωρητικώς, άμυνα). Το εύρος του περιουσιακού και ηθικού δικαιώματος κρίνεται με βάση τα άρθρα 3, 4 και 6 του ν. 2121/1993. Η προσβολή της πνευματικής ιδιοκτησίας υπάρχει στο ίδιο ακριβώς πεδίο στο οποίο κινείται η αποκλειστική εκμετάλλευση του έργου, έτσι ώστε το δικαίωμα αναπαραγωγής π.χ. να προσβάλλεται από εκείνον μόνον ο οποίος αναπαράγει χωρίς άδεια το έργο, το δικαίωμα αποκλειστικής θέσης σε κυκλοφορία να προσβάλλεται από εκείνον που θέτει το έργο σε κυκλοφορία κ.ο.κ. Η κλασική πάντως μορφή προσβολής της πνευματικής ιδιοκτησίας (αλλά και των συγγενικών δικαιωμάτων) είναι η ανάληψη ξένου έργου, είτε πρόκειται για πιστή αναπαραγωγή του είτε για αναπαραγωγή του με αποκλίσεις και τροποποιήσεις (διασκευή, βλ. ΠΠρΘεσ/κης 22651/2007, Αρμ. 2008, 1650).

Επίσης, στην ως άνω απόφαση σημειώνεται χαρακτηριστικά σε σχέση με το ζήτημα για το αν η προσβολή του ηθικού δικαιώματος συνιστά και προσβολή προσωπικότητας το δικονομικό διαχωρισμό που θέτει το άρθρο 681Δ΄ ΚΠολΔ, που προστέθηκε με το άρθρο 9 παρ. 10 του ν. 2145/1993 και τροποποιήθηκε με το άρθρο 4 παρ. 12 του ν. 2328/1995, ορίζει στην παρ. 1 ότι: «κατά την ειδική διαδικασία των άρθρων 666 παρ. 1, 667, 670, 671 παρ. 1 έως 3, 672 και 673-676 δικάζονται από το καθ’ ύλην αρμόδιο δικαστήριο οι πάσης φύσεως διαφορές που αφορούν σε αποζημιώσεις οποιασδήποτε μορφής περιουσιακής ζημίας ή ηθικής βλάβης, που προκλήθηκε διά του Τύπου, ή με ραδιοφωνικές ή τηλεοπτικές εκπομπές, ως και οι συναφείς προς αυτές αξιώσεις προστασίας της προσωπικότητας των προσβληθέντων».

 Η ευρύτητα με την οποία έχει διατυπωθεί η ως άνω διάταξη, καθιστά σαφές ότι στην καθοριζόμενη απ’ αυτήν ειδική διαδικασία των άρθρων 666 επ. ΚΠολΔ υπάγονται όλες ανεξαιρέτως οι διαφορές που σχετίζονται με την αποκατάσταση οποιασδήποτε μορφής περιουσιακής ζημίας ή με την επιδίκαση χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης, καθώς και οι αξιώσεις προστασίας των ατόμων εκείνων η περιουσία ή η προσωπικότητα των οποίων προσβλήθηκε από δημοσίευμα ή τηλεοπτική ή ραδιοφωνική εκπομπή του έντυπου ή ηλεκτρονικού Τύπου. Έτσι, αφού ο νόμος δεν διακρίνει, εναγόμενος μπορεί να είναι οποιοδήποτε πρόσωπο του οποίου η εκδηλωθείσα συμπεριφορά ή οποιαδήποτε συμμετοχική δράση οδήγησε στην πρόκληση προσβολής της προσωπικότητας του ενάγοντος (βλ. ΑΠ 149/2001, ΕλλΔνη 42, 1562) και όλες οι προεκτεθείσες διαφορές δικάζονται από το κατά τα άρθρα 14 και 18 ΚΠολΔ καθ’ ύλην αρμόδιο δικαστήριο (βλ. ΠΠρΠειρ 27/2009, ΔιΜΕΕ 2009, 65).

Περαιτέρω, αν η συμπεριφορά του δράστη η συνιστάμενη στην προσβολή της προσωπικότητας του ενάγοντος έχει εκδηλωθεί με διαφορετικούς τρόπους, ώστε να γεννώνται διαφορετικής φύσης διαφορές από κάθε επιμέρους προσβολή τις οποίες η δικονομία υπάγει σε διαφορετικό είδος διαδικασίας (όπως από προσβολές δια εφημερίδων ή περιοδικών, που γεννούν διαφορές υπαγόμενες στην ειδική διαδικασία του αρ. 681 Δ΄ ΚΠολΔ και προσβολές από αποστολή επιστολών ή κατάθεση έγκλησης, που γεννούν διαφορές υπαγόμενες στην τακτική διαδικασία των αρ. 208 επ. ΚΠολΔ), ο ενάγων δεν δύναται να εισάγει προς ενιαία κρίση τις διαφορές αυτές, καθώς ο δικαστής δεσμεύεται από το νόμο να τις κρίνει σε διαφορετική διαδικασία, και, ως εκ τούτου, σε περίπτωση σώρευσης τους σε ένα δικόγραφο, οφείλει να τις χωρίσει (άρθρο 218 ΚΠολΔ). Και το χωρισμό, όμως, αυτό το δικαστήριο μπορεί να το διατάξει, μόνον εάν η αγωγή περιέχει ορισμένο αίτημα για το κάθε επιμέρους είδος προσβολών που δικάζονται με διαφορετική διαδικασία (βλ. άρθρο 216 παρ. 1γ’ ΚΠολΔ). Αλλιώς, εάν δηλαδή υπάρχει ενιαίο αίτημα χρηματικής ικανοποίησης ή αποζημίωσης από οποιαδήποτε αιτία για όλες τις διαφορές, το δικαστήριο δεν δύναται να χωρίσει αυτές, αλλά ελλείψει ορισμένου αιτήματος κατ’ είδος διαφοράς, απορρίπτει την αγωγή στο σύνολο της λόγω αοριστίας, ως απαράδεκτη σύμφωνα με τις διατάξεις των άρθρων 111 παρ. 2, 216 παρ. 1 στοιχ. γ’ και 118 στοιχ. 4 του ΚΠολΔ (βλ. ΠΠρΠειρ 27/2009, ό.π. και ΠΠρΑΘ 280/2004, ΝοΒ 2004, 1003 και ΕφΑθ 9150/1S82 ΕλλΔνη 1983. 256).

 

Θεώνη Κάδρα, Δικηγόρος

e-mail: info@efotopoulou.gr