Το ηθικό δικαίωμα του δημιουργού, οι εκφάνσεις του και η σχέση του με το άρθρο 57 ΑΚ για το δικαίωμα στην προσωπικότητα
Το ελληνικό δίκαιο πάντοτε σε αντίθεση με το αγγλοσαξωνικό και αμερικανικό δίκαιο αναγνώριζε και προστάτευε επαρκώς το ηθικό δικαίωμα του δημιουργού στον κλάδο της πνευματικής ιδιοκτησίας.
Η παλαιά νομοθεσία δεν περιελάμβανε μεν κάποια γενική διάταξη που να προστάτευε συγκεκριμένα το ηθικό δικαίωμα, υπήρχαν όμως πλείστες διατάξεις που προστάτευαν ειδικότερες εξουσίες του, όπως εν παραδείγματι, το άρθρο 15 του ν. 2387/1920, το άρθρο 9 στοιχείο 2 του ν. ΓΥΠΓ/1909 και το άρθρο 5 του ν. 988/1943. Οι ρυθμίσεις αυτές συμπληρωνόντουσαν με το άρθρο 6 της Διεθνούς Σύμβασης Βέρνης -Παρισιού, καθώς και με το άρθρο 57 ΑΚ περί προστασίας της προσωπικότητας. Ως προς το τελευταίο σημείο είναι γνωστή η άποψη που είχε επικρατήσει παλαιότερα και υπό το καθεστώς του προϊσχύοντος δικαίου πως το ηθικό δικαίωμα αποτελούσε εκδήλωση του γενικότερου δικαιώματος της προσωπικότητας, ενώ αντίθετα με τον ισχύοντα νόμο αποτελεί αυτόνομο στοιχείο της πνευματικής ιδιοκτησίας.
Η σχέση μεταξύ ηθικού δικαιώματος και δικαιώματος την προσωπικότητα, που διερευνάται στην παρούσα, συνδέεται με τη νομική φύση του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και αποτελεί μέχρι και σήμερα αντικείμενο ζωηρών θεωρητικών αμφισβητήσεων και ακαδημαϊκής φύσεως διενέξεων, ενώ θα μπορούσε να χαρακτηριστεί τελικώς κατά την ορθότερη γνώμη, ζητούμενο εκκρεμούς ακόμη καθοριστικής νομολογιακής διάπλασης.
Η μια άποψη επί του υπό κρίση ζητήματος δέχεται ότι το ηθικό δικαίωμα του δημιουργού δεν αποτελεί στοιχείο ή ειδικότερη εξουσία της πνευματικής ιδιοκτησίας αλλά ειδικότερη εκδήλωση του δικαιώματος στην προσωπικότητα που καθιερώνεται και προστατεύεται από το άρθρο 57 ΑΚ και έχει σκοπό την περιφρούρηση της προσωπικότητας του δημιουργού. Αντίθετα η άλλη άποψη επικρίνει την ταύτιση του ηθικού δικαιώματος με το δικαίωμα της προσωπικότητας όχι μόνο γιατί ο ν. 2121/1993 αναγνωρίζει ρητά ότι το ηθικό δικαίωμα αποτελεί μαζί με το περιουσιακό στοιχείο της πνευματικής ιδιοκτησίας αλλά και γιατί τα δύο δικαιώματα έχουν διαφορετικό πεδίο εφαρμογής. Συγκεκριμένα κατά τη ratio της γνώμης αυτής: α) το δικαίωμα της προσωπικότητας συνδέεται με ορισμένο πρόσωπο, ενώ το ηθικό δικαίωμα με ορισμένο έργο και υπάρχουν τόσα ηθικά δικαιώματα όσα και τα έργα που έχει δημιουργήσει ο δημιουργός και β) αντικείμενο του δικαιώματος της προσωπικότητας είναι το πρόσωπο του δημιουργού, ανεξάρτητα από την ύπαρξη του έργου, ενώ αντικείμενο του ηθικού δικαιώματος είναι από την άλλη πλευρά, ο δεσμός του δημιουργού προς το συγκεκριμένο έργο.
Μάλιστα προς επίρρωση της άποψης αυτής χρησιμοποιείται το επιχείρημα ότι η αυτονομία του ηθικού δικαιώματος σε σχέση με το δικαίωμα της προσωπικότητας εκφράζεται νομοθετικά με τη διατύπωση του άρθρου 1 παρ. 1 του ν. 2121/1993 που θεσπίζει το ηθικό δικαίωμα ως ένα από τα στοιχεία της πνευματικής ιδιοκτησίας. Ο αποχωρισμός αυτός έχει ως συνέπεια να μη χάνεται το ηθικό δικαίωμα μετά το θάνατο του δημιουργού, αλλά να περιέρχεται στους κληρονόμους του (άρθρο 12 παρ. 2 ν. 2121/1993) για 70 χρόνια μετά το θάνατό του και να μπορεί να ασκηθεί μετά την πάροδο του χρονικού αυτού διαστήματος από το Δημόσιο, εκπροσωπούμενο από τον Υπουργό Πολιτισμού, ως προς την εξουσία αναγνώρισης της πατρότητας του και της προστασίας της ακεραιότητας του έργου. Η αυτονομία όμως του ηθικού δικαιώματος δεν αποκλείει την εφαρμογή του άρθρου 57 ΑΚ, έστω συμπληρωματικά, εάν συντρέχουν οι προϋποθέσεις εφαρμογής του. Άλλωστε το δικαίωμα του επιστήμονα να αναφέρεται το όνομά του στην ανακάλυψή του βασίζεται στο άρθρο 57 ΑΚ, αφού πνευματική ιδιοκτησία στις επιστημονικές ανακαλύψεις και τις συναφείς θεωρίες δεν αναγνωρίζεται.
Πέραν όμως των θεωρητικών αυτών απόψεων που διατυπώθηκαν σχετικά με τη σχέση ηθικού δικαιώματος και δικαιώματος στην προσωπικότητα, το θέμα έχει εμφανίσει και έντονο πρακτικό ενδιαφέρον ως προς τη δυνατότητα εκδίκασης των προσβολών του ηθικού δικαιώματος του δημιουργού με την ειδική διαδικασία των εργατικών διαφορών κατ’ εφαρμογή του άρθρου 681Δ του ΚΠολΔ, το οποίο προβλέπει τα ακόλουθα: «κατά την ειδική διαδικασία των άρθρων 666 παρ. 1, 667, 671 παρ. 1 έως 3, 672, 673 έως 676 ΚΠολΔ δικάζονται από το καθ’ ύλην αρμόδιο δικαστήριο, οι πάσης φύσεως διαφορές που αφορούν σε αποζημιώσεις οποιασδήποτε μορφής περιουσιακής ζημίας ή ηθικής βλάβης που προκλήθηκε διά του τύπου ή με ραδιοφωνικές ή τηλεοπτικές εκπομπές, ως και οι συναφείς προς αυτές αξιώσεις προστασίας της προσωπικότητας των προσβληθέντων».
Η διάταξη αυτή αφορά αξιώσεις για περιουσιακή ζημία ή ηθική βλάβη που προκλήθηκαν από τον τύπο ή από ραδιοφωνικές ή τηλεοπτικές εκπομπές, καθώς και αξιώσεις προστασίας της προσωπικότητας των προσβληθέντων, στην πράξη όμως εφαρμόζεται και σε περίπτωση προσβολής του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και ειδικότερα του ηθικού δικαιώματος.
Το ηθικό δικαίωμα κατά το άρθρο 1 παρ. 1 του ν. 2121/1993 προστατεύει τον προσωπικό δεσμό του πνευματικού δημιουργού με το έργο του και απαρτίζεται από τις εξουσίες που αναφέρονται ενδεικτικά στο άρθρο 4 ν. 2121/1993. Πρόκειται για την εξουσία δημοσίευσης, την εξουσία αναγνώρισης της πατρότητας, την εξουσία περιφρούρησης της ακεραιότητας του έργου, την εξουσία προσπέλασης και την εξουσία υπαναχώρησης που είναι γνωστή και ως εξουσία μετάνοιας Από τις εξουσίες αυτές οι δύο τελευταίες εισάγονται μάλιστα για πρώτη φορά στο δίκαιό μας.
Λυδία Ζωγοπούλου, δικηγόρος