Παραχώρηση χρήσης της οικογενειακής στέγης κατ’ άρθρο 1393 ΑΚ – Αυτοδίκαιη κατάλυση του δικαιώματος χρήσης μετά την αμετάκλητη λύση του γάμου
Κατά τη διάταξη του άρθρου 1393 εδ. α` ΑΚ, σε περίπτωση διακοπής της συμβίωσης των συζύγων, το Δικαστήριο μπορεί, εφόσον το επιβάλλουν λόγοι επιείκειας ενόψει των ειδικών συνθηκών του καθενός από τους συζύγους και του συμφέροντος των τέκνων, να παραχωρήσει στον ένα σύζυγο την αποκλειστική χρήση ολόκληρου ή τμήματος του ακινήτου που χρησιμεύει για κύρια διανομή των ίδιων (οικογενειακή στέγη), ανεξάρτητα από το ποιος από αυτούς είναι κύριος ή έχει απέναντι στον κύριο το δικαίωμα της χρήσης του. Το ακίνητο που αποτελεί την οικογενειακή στέγη μπορεί να ανήκει κατά κυριότητα στον ένα ή και τους δύο συζύγους ή σε τρίτο. Στην πρώτη περίπτωση κατά την οποία το Δικαστήριο παραχωρήσει τη χρήση της οικογενειακής στέγης στο σύζυγο που δεν είναι κύριος του ακινήτου, ο άλλος σύζυγος-ιδιοκτήτης παραμένει κύριος και νομέας, ασκεί όμως τη νομή του μέσω του συζύγου στον οποίο παραχωρήθηκε η χρήση, ο οποίος είναι κάτοχος αυτού έχοντας αποκτήσει το δικαίωμα κατοχής μετά τη διάσταση με τη δικαστική απόφαση (πρβλ ΕΑ 4545/2022 ο.π., ΕφΘεσ 1820/2022 ΕλλΔνη 2023, 1438). Με την ανωτέρω διάταξη θεσπίζεται ενδοτικού δικαίου ρύθμιση, που στηρίζεται στην αρχή της επιείκειας και αποκλίνει από τις γενικές διατάξεις του ενοχικού και εμπράγματου δικαίου. Η παραχώρηση της χρήσης του ακινήτου στον ένα σύζυγο, ενώ αυτό ανήκει αποκλειστικά ή κατά ποσοστό στον άλλο σύζυγο, δημιουργεί μία ιδιόρρυθμη σχέση, η οποία δεν μπορεί να υπαχθεί στις ειδικότερες ρυθμίσεις των καταστρωμένων στον ΑΚ έννομων σχέσεων, σε σχέση με τη χρήση ακινήτου, διότι αυτές έχουν μορφή συμβάσεως και στηρίζονται στην αρχή της ελευθερίας των συμβάσεων (άρθρο 361 ΑΚ) [πρβλ ΑΠ 495/2023 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΑΠ 1880/2008 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΑΠ 219/1999 ΕλλΔνη 1999, 629, ΕΑ 4545/2022 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΕφΘεσ 159/2008 Αρμ 2009, 545, ΕΑ 4585/2002 ΕλλΔνη 2003, 228].
Η εκτεθείσα παραχώρηση της χρήσης της οικογενειακής στέγης στον ένα σύζυγο, ακόμη και στην περίπτωση που το ακίνητο ανήκει στον άλλο σύζυγο, κατ’ εφαρμογή της διάταξης του άρθρου 1393 ΑΚ, είναι επιτρεπτή, γιατί συνιστά επιβαλλόμενο με δικαστική απόφαση περιορισμό της ιδιοκτησίας, χάριν του συμφέροντος της οικογένειας, το οποίο εμπίπτει στο, κατά την έννοια της διάταξης του άρθρου 17 § 1 του Συντάγματος, γενικό συμφέρον, ενόψει και του ότι, κατ’ άρθρο 21 § 1 του Συντάγματος, τόσο η οικογένεια όσο και η παιδική ηλικία, τελούν υπό την προστασία του Κράτους και συνεπώς, δεν παραβιάζει τις παραπάνω διατάξεις του Συντάγματος, ούτε είναι αντίθετη με την προστατευτική της περιουσίας διάταξη του άρθρου 1 του πρώτου πρόσθετου πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ, γιατί, οι επιβαλλόμενοι με δικαστική απόφαση περιορισμοί σε έναν, από τους ευρισκόμενους σε διακοπή της συμβίωσής τους, συζύγους στη χρήση της οικογενειακής στέγης, είναι απότοκοι της φύσης και του σύστοιχου με αυτή προορισμού του πράγματος αυτού (πρβλ ΑΠ 985/2021 ΕλλΔνη 2022, 775).
Η παραπάνω ρύθμιση της ΑΚ 1393 είναι προσωρινή αφού συναρτάται με την ύπαρξη του γάμου και την υποχρέωση των συζύγων για παροχή χρήσης οικογενειακής στέγης. Η προστασία αναφέρεται μόνο στη διάρκεια της διακοπής της συμβίωσης και όχι μετά τη λύση του γάμου, με την οποία παύει αυτή η υποχρέωση. Η ρύθμιση της χρήσης της οικογενειακής στέγης μπορεί να αφορά και προκαθορισμένο χρόνο, που δεν εξαντλεί το διάστημα της διακοπής. Αν η διάσταση καταλήξει σε διαζύγιο, μόλις η σχετική απόφαση καταστεί αμετάκλητη, θα ισχύσουν για την οικογενειακή στέγη, ενόψει του κενού που υπάρχει στη νομοθεσία, οι γενικές διατάξεις του ενοχικού και εμπραγμάτου δικαίου. Έτσι, αν η ρύθμιση της χρήσης της οικογενειακής στέγης έχει γίνει με δικαστική απόφαση και επακολούθησε αμετάκλητη λύση του γάμου, η αναγκαστικού χαρακτήρα υποχρέωση που θεσπίζει η άνω διάταξη παύει αυτοδικαίως με άμεση συνέπεια την αναβίωση όλων των δικαιωμάτων του συζύγου, κυρίου ή νομέα-μισθωτή και την ταυτόχρονη κατάλυση του δικαιώματος χρήσης της οικογενειακής στέγης του άλλου συζύγου κατόχου. Αν ο τελευταίος, παρά την κατάλυση του δικαιώματος του, αρνείται την απόδοση του ακινήτου στο δικαιούχο πρώην σύζυγο, μπορεί αυτός να ζητήσει την απόδοσή του με τις οικείες αγωγές, εμπράγματες, περί νομής ή ενοχικές (ΑΠ 1320/1992 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΕΑ 4545/2022 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΕφΘεσ 1647/2020 Αρμ 2021, 1847, ΕΑ 5040/2010 ΕλλΔνη 2013, 480, ΕΑ 4585/2002 ΕλλΔνη 2003, 228, ΕΑ 8306/1995 ΕλλΔνη 1996, 1428, ΕΑ 7890/1986 ΕλλΔνη 28, 1274, πρβλ και ΑΠ 495/2023 ο.π.) εφόσον δε κάνει χρήση του ακινήτου, εν γνώσει ότι δεν έχει σχετικό δικαίωμα νομής ή κατοχής, ευθύνεται προς απόδοση των ωφελημάτων τα οποία συνίστανται στην εξοικονόμηση της σχετικής δαπάνης για τα μισθώματα στην οποία θα υποβαλλόταν εάν μίσθωνε άλλο όμοιο πράγμα (ΑΠ 686/2010 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ).
Ελένη Μακροδημήτρη, ασκ. δικηγόρος
info@efotopoulou.gr