Χρήση ναρκωτικών ουσιών από γονέα. Λόγος αφαίρεσης της άσκησης της γονικής μέριμνας του ανηλίκου τέκνου του

Σύμφωνα με τη διάταξη του άρθρου 1532 παρ. 1 & 2 ΑΚ, αν ο πατέρας ή η μητέρα παραβαίνουν τα καθήκοντα που τους επιβάλλει το λειτούργημά τους για την επιμέλεια του προσώπου του τέκνου ή της διοίκησης της περιουσίας του ή αν ασκούν το λειτούργημα αυτό καταχρηστικά ή δεν είναι σε θέση να ανταποκριθούν σε αυτό, το Δικαστήριο μπορεί, εφόσον το ζητήσουν ο άλλος γονέας, οι πλησιέστεροι συγγενείς του τέκνου, ο εισαγγελέας ή και αυτεπαγγέλτως, να διατάξει οποιοσδήποτε πρόσφορο μέτρο και ιδίως να αφαιρέσει από αυτόν τον γονέα τη γονική μέριμνα, ολικά ή μερικά, αναθέτοντάς την αποκλειστικά στον άλλο γονέα ή να αναθέσει την πραγματική φροντίδα του τέκνου ή και την επιμέλειά του, σε τρίτον ή να διορίσει επίτροπο. Κακή άσκηση του λειτουργικού δικαιώματος της γονικής μέριμνας, η οποία δεν προϋποθέτει πταίσμα, υπό την προαναφερθείσα πρώτη περίπτωση που προβλέπει η διάταξη του 1532 παρ 1 ΑΚ, συνιστά κάθε παράβαση διάταξης που προσδιορίζει τις υποχρεώσεις των γονέων ως προς την άσκηση αυτής (π.χ. άσκηση σωματικής, ψυχολογικής ή λεκτικής βία από τον γονέα κατά του τέκνου ή άλλων μελών της οικογένειας, παραβίαση της υποχρέωσης διατροφής, παρεμπόδιση του δικαιώματος επικοινωνίας του γονέα που δεν ασκεί την επιμέλεια), λαμβάνοντας υπόψη κάθε φορά τα στοιχεία της συγκεκριμένης περίπτωσης και υποκειμενικά αυτά που αφορούν το πρόσωπο του γονέα ή των γονέων. Η δεύτερη περίπτωση κακής άσκησης του λειτουργικού δικαιώματος της γονικής μέριμνας, που προβλέπει η ανωτέρω διάταξη, αφορά κυρίως τις περιπτώσεις που η παράβαση του καθήκοντος εκδηλώνεται με παράλειψη ως ενδεχομένως αρνητική κατάχρηση δικαιώματος. Η παράλειψη ασκήσεως μπορεί να εμφανίζεται είτε ως μη προσήκουσα άσκηση είτε ως καθαρή αδράνεια, δηλαδή αποχή του δικαιούχου από την άσκηση του δικαιώματος (π.χ. εγκατάλειψη του τέκνου και αδιαφορία για την υγεία, την εκπαίδευση ή την ανατροφή του). Τέλος κακή άσκηση της γονικής μέριμνας συντρέχει και όταν υπάρχει αδυναμία ανταπόκρισης του γονέα στο λειτούργημα, η οποία μπορεί να οφείλεται σε λόγους πραγματικούς, όπως σοβαρή ψυχική νόσος, αλκοολισμός ή εξάρτηση από ναρκωτικά, εγκληματική συμπεριφορά, εργασία σε νυχτερινά καταστήματα ή σε άλλη χώρα ή και νομικούς λόγους, όπως φυλάκιση. Οι προαναφερόμενες τρεις περιπτώσεις κακής άσκησης της γονικής μέριμνας, που διαζευκτικά διατυπώνονται στη διάταξη του άρθρου 1532 ΑΚ, ως επί το πλείστον αλληλοεπικαλύπτονται, αφού δεν είναι πάντοτε εφικτός ο απόλυτος εννοιολογικός διαχωρισμός τους. Εφόσον συντρέχει μία ή περισσότερες από τις παραπάνω περιπτώσεις κακής άσκησης, εάν η γονική μέριμνα ανήκει και στους δύο γονείς, αφαιρούμενης της άσκησής της από τον ένα, αυτή θα παραμείνει μόνο στον άλλο γονέα, βάσει της αρχής του πλήρους δικαιώματος κάθε γονέα ως προς την άσκησή της (99/2014 ΑΠ).

Εξάλλου, από την αναφορά της ανωτέρω διάταξης στη λήψη πρόσφορων μέτρων και περαιτέρω από τις ρυθμίσεις των διατάξεων των άρθρων 1532 παρ 2 και 1533 παρ 1 και 2 ΑΚ προκύπτει ότι η δυνατή έκταση της δικαστικής επέμβασης διαβαθμίζεται από το ηπιότερο στο δραστικότερο, με βάση τα κριτήρια της αρχής της αναλογικότητας. Πρόσφορο μέτρο, στο οποίο θα μπορεί να αρκεστεί το δικαστήριο, είναι κάθε μέτρο προς άρση και αποτροπή στο μέλλον της μη ανεκτής κατάστασης ή και προς άρση των επιβλαβών συνεπειών που ήδη επήλθαν. Ανάμεσα στα μέτρα που μπορεί να λάβει το Δικαστήριο είναι και η αφαίρεση της άσκησης της γονικής μέριμνας από τον γονέα και η ανάθεσή της αποκλειστικά στον άλλον (2922/2019 ΜΠΡ ΘΕΣΣΑΛ).

 Όπως έχει κριθεί από τη νομολογία ως παράβαση των καθηκόντων που επιβάλλει στους γονείς το λειτούργημα της γονικής μέριμνας μπορεί να θεωρηθεί οποιαδήποτε συμπεριφορά των γονέων αντίθετη με τις επιταγές των άρθρων που καθορίζουν τις υποχρεώσεις τους, όπως, λόγου χάρη, η ενέργεια πράξεων που αντιστρατεύονται στο συμφέρον του τέκνου, η παραμέληση των ειδικότερων υποχρεώσεων της επιμέλειας, όπως για ένδυση, υπόδηση, μόρφωση περίθαλψη, ψυχαγωγία κ.λπ. του τέκνου, η παράβαση της διατροφικής υποχρεώσεως έναντι του τέκνου και, γενικά, η αδράνεια των γονέων για τη λήψη μέτρων υπέρ του τελευταίου, όπου είναι αναγκαία η λήψη τους για το συμφέρον του (βλ. Κουνουγέρη- Μανωλεδάκη, Τόμος ΙΙ/β`, 1998, σελ. 255). Παράλληλα, λόγοι που αφορούν στην αδυναμία ανταπόκρισης του γονέα στο λειτούργημα της γονικής μέριμνας είναι, μεταξύ άλλων, και η χρήση ναρκωτικών ουσιών (2922/2019 ΜΠρΘεσσαλ 213/2015 ΜΠρΡοδ ΜονΠρΡοδ 2/2012 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ).

Από την ενδεικτική απαρίθμηση της παρ. 2 του άρθρου 1532 ΑΚ προκύπτει ότι σε περίπτωση κακής άσκησης γονικής μέριμνας το δραστικότερο από όλα τα μέτρα είναι η αφαίρεση της άσκησης της γονικής μέριμνας, από το συγκεκριμένο γονέα και η ανάθεσή της στον άλλο γονέα (Β. Βαθρακοκοίλης, ΕρΝομΑΚ, άρθρο 1532, σελ. 1040).

Με την υπ’ αριθ. 213/2015 απόφαση του ΜΠΡ ΡΟΔ αφαιρέθηκε ολικά η άσκηση της γονικής μέριμνας του ανηλίκου τέκνου από μητέρα που είχε εξάρτηση από ναρκωτικές ουσίες, κρίνοντας ότι αδυνατεί να ανταποκριθεί στα απορρέοντα από το λειτούργημα της γονικής μέριμνας καθήκοντά της, εκθέτοντας, με τη συμπεριφορά της, σε κίνδυνο την ομαλή σωματική ανάπτυξη και ψυχοπνευματική ωρίμανση του τέκνου της. Κρίθηκε, δε, ενόψει των ανωτέρω, ότι συντρέχει λόγος να αφαιρεθεί η άσκηση της γονικής μέριμνας ολικά από τη μητέρα καθώς οποιοδήποτε άλλο μέτρο δεν επαρκεί για να αποτρέψει τον κίνδυνο που εγκυμονεί η συμπεριφορά της για τη σωματική, ψυχική και πνευματική υγεία του τέκνου της (άρθρο 1533 ΑΚ).

Επίσης, η υπ’ αριθ. 2922/2019 ΜΠΡ ΘΕΣΣΑΛ απόφαση έκρινε ότι ο εθισμός σε ναρκωτικά από γονέα επηρεάζει τη συμπεριφορά και τη ζωή του γενικότερα, η οποία δεν είναι φυσιολογική και ότι τα προβλήματα του γονέα, εξαιτίας του εθισμού αυτού, τον εμποδίζουν από το να ζήσει μια φυσιολογική ζωή. Κατ` επέκταση επηρεάζεται και η σχέση του με τα παιδιά του, η δε κατάσταση της ψυχικής του υγείας δεν του επιτρέπει να διαμορφώσει συνθήκες για να έχει μια ομαλή σχέση με αυτά και να είναι συνεπής στις υποχρεώσεις του απέναντι τους. Ως εκ τούτου κρίθηκε ότι γονέας που έκανε χρήση οπιοειδών ναρκωτικών, έχοντας αποκτήσει την έξη της χρήσης αυτών αδυνατούσε να εκπληρώσει το γονεϊκό του ρόλο και να φροντίσει για τα παιδιά του και ότι εξαιτίας του εθισμού του και της ανεξέλεγκτης συμπεριφοράς του μπορούσε να διαταράξει την καθημερινότητά τους, να τα εκθέσει σε τραυματικές εικόνες και εμπειρίες και εν τέλει να τα τραυματίσει ψυχικά και να επηρεάσει την ψυχική τους ισορροπία και την ομαλή τους ανάπτυξη. Με γνώμονα δε το συμφέρον των ανηλίκων τέκνων του κρίθηκε ότι αδυνατούσε να ανταποκριθεί στο λειτούργημα της γονικής μέριμνας, καθώς η συμπεριφορά του συνιστούσε κακή άσκηση αυτής και πληρούσε τις προϋποθέσεις εφαρμογής του 1532 ΑΚ.

Λένα Πολύζου,

Δικηγόρος

Email: info@efotopoulou.gr