Στοιχεία της περί κλήρου αγωγής του νόμιμου μεριδούχου
Από τον συνδυασμό των διατάξεων των άρθρων 1871, 1872 παρ. 1, 1873, 1876 παρ. 1, 1877 και 1097 επ. ΑΚ προκύπτει ότι ο κληρονόμος δικαιούται, με την περί κλήρου αγωγή, να απαιτήσει κατά του συγκληρονόμου του, ο οποίος κατακρατεί την κληρονομική του μερίδα, αντιποιούμενος το κληρονομικό του δικαίωμα την απόδοση των κληρονομιαίων “αντικειμένων”, εκείνων δηλαδή επί των οποίων ο κληρονομούμενος είχε κυριότητα, νομή ή και απλή κατοχή, κατά το κληρονομικό του ποσοστό, σε περίπτωση δε αδυναμίας αυτούσιας απόδοσης, αποζημίωση. Κατά το άρθρο 1825 παρ. 2 ΑΚ ο νόμιμος μεριδούχος κατά το ποσοστό της νόμιμης μοίρας του μετέχει στην κληρονομιά ως κληρονόμος, κατά δε το άρθρο 1827 του ίδιου Κώδικα, αν στο μεριδούχο έχει καταλειφθεί λιγότερο από τη νόμιμη μοίρα, το δικαίωμα του υπάρχει για το μέρος που λείπει. Επί τελευταίας διατάξεως που προσβάλλει τη νόμιμη μοίρα, ο μεριδούχος για το ποσοστό αυτής, μπορεί να ασκήσει την περί κλήρου αγωγή κατά του κρατούντος ως κληρονόμου τα κληρονομιαία στοιχεία και να απαιτήσει την αναγνώριση του κληρονομικού του δικαιώματος στα πράγματα της κληρονομιάς και του δικαιώματος του να πάρει το ποσοστό του που λείπει από τη νόμιμη μοίρα του, καθώς και την απόδοση της κληρονομιάς κατά το ίδιο ποσοστό.
Στοιχεία της περί κλήρου αγωγής του νόμιμου μεριδούχου για τη συμπλήρωση της νόμιμης μοίρας του, η οποία αποσκοπεί στην προστασία του καθολικού κληρονομικού δικαιώματος είναι α) ο θάνατος του διαθέτη, β) η διαθήκη με την οποία έχει προσβληθεί το δικαίωμα της νόμιμης μοίρας του ενάγοντος και το περιεχόμενο αυτής, γ) το δικαίωμα νόμιμης μοίρας του τελευταίου, ότι δηλαδή είναι κατιών ή γονέας ή σύζυγος που επιζεί, δ) ότι ο κληρονομούμενος είχε στη νομή ή κατοχή του τα κληρονομιαία πράγματα, ε) ότι ο εναγόμενος κατακρατεί τα κληρονομιαία αντικείμενα ως κληρονόμος, αντιποιούμενος κληρονομικό δικαίωμα, ανεξάρτητα αν πιστεύει στην ύπαρξη του κληρονομικού δικαιώματος που ζητάει και αν είναι καλόπιστος ή όχι και στ) η αξία των αντικειμένων της κληρονομιάς κατά το χρόνο του θανάτου του διαθέτη και η αξία των περιουσιακών στοιχείων που έχει τυχόν αφήσει ο κληρονομούμενος στον ενάγοντα μεριδούχο. Το τελευταίο αυτό στοιχείο πρέπει να αναφέρεται στην αγωγή, καθ` όσον αφού προσδιορισθεί η αξία των αντικειμένων της κληρονομιάς, θα καθορισθεί σε ποιο ποσοστό αυτής αντιστοιχούν όσα δόθηκαν στο μεριδούχο και συνεπώς ποιο μέρος της νόμιμης μοίρας καλύπτουν και ποιο είναι αυτό που λείπει (βλ. σχ. Κ. Παπαδόπουλου: Αγωγές Κληρονομικού Δικαίου 1995 σελ 111 επ, Α. Γεωργιάδη – Μ. Σταθοπούλου «Αστικός Κώδιξ» άρθρο 1871, αριθμ 13, ΑΠ 15/2017, ΑΠ 1369/2014, ΑΠ 1440/2010 ΤΝΠ Νόμος, ΑΠ 1374/2000, Δ/νη 43,422, ΑΠ 1500/99, Δ/νη 44,954 ΑΠ 1407/96, Δ/νη 38,1113, ΕΠατρ 961/2014 ΤΝΠ Νόμος, ΕΦ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΟΥ 66/2020 – δημοσιευμένη σε ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ).
Σημειωτέον ότι για το ορισμένο της περί κλήρου αγωγής μεριδούχου δεν απαιτείται να αναφέρονται σε αυτήν τα χρέη της κληρονομιάς, οι δαπάνες κηδείας καθώς και τα έξοδα απογραφής της κληρονομιάς. Δεν καθίσταται δε, αόριστη η αγωγή επειδή δεν αναλύεται λεπτομερώς σε αυτή πως προκύπτει η αναγραφόμενη εμπορική αξία των επίμαχων ακινήτων, δεδομένου ότι κατά το άρθρο 1832 παρ. 1 εδ. α ΑΚ η αξία των περιουσιακών στοιχείων της κληρονομιάς βρίσκεται με εκτίμηση με κρίσιμο χρόνο για τον καθορισμό της πραγματικής αξίας της κληρονομιάς τον χρόνο θανάτου του κληρονομουμένου (βλ. ΑΠ 64/2006, 1996/2006, 313/1994 δημ. στη ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ). Ο ειδικότερος τρόπος προσδιορισμού τόσο της αξίας εκάστης των συνυπολογιστέων για την εξεύρεση της πλασματικής κληρονομιάς χαριστικών παροχών των κληρονομούμενων προς τους διαδίκους, συμπεριλαμβανομένης της αναγωγής της αξίας των παροχών αυτών στον χρόνο θανάτου των κληρονομουμένων λόγω επελθούσας στο μεταξύ υποτίμησης του νομίσματος (δραχμής και μετέπειτα ευρώ), όσο και ο τρόπος υπολογισμού του αναφερόμενου στην αγωγή ως άνω ποσοστού της νόμιμης μοίρας του ενάγοντος ανήκει στην κρίση του Δικαστηρίου. Ο τυχόν δε εσφαλμένος υπολογισμός του ποσοστού της νόμιμης μοίρας, δεν επιδρά στο ορισμένο της υπό κρίση αγωγής, αλλά ανάγεται στην εκτίμηση των αποδείξεων (ΕφΠειρ 619/2019 δημ. στη ΤΝΠ ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ, ΜΠΡ ΑΘ 3596/2023 – δημοσιευμένη σε ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ).
Αγγελική Λιγοψυχάκη, δικηγόρος