Για τη στοιχειοθέτηση της αστικής ευθύνης του Δημοσίου και των Ν.Π.Δ.Δ. οι παράνομες πράξεις ή παραλείψεις ή υλικές ενέργειες ή παραλείψεις υλικών ενεργειών των οργάνων του Δημοσίου και των Ν.Π.Δ.Δ. πρέπει να λαμβάνουν χώρα εντός του κύκλου των υπηρεσιακών τους καθηκόντων (ΑΕΔ 5/1995), δηλαδή κατά την ενάσκηση της υπηρεσίας που τους έχει ανατεθεί ή κατά κατάχρηση αυτής

Σύμφωνα με το άρθρο 105 του Εισαγωγικού Νόμου του Αστικού Κώδικα «Για παράνομες πράξεις ή παραλείψεις των οργάνων του Δημοσίου κατά την άσκηση της δημόσιας εξουσίας που τους έχει ανατεθεί, το Δημόσιο ενέχεται σε αποζημίωση, εκτός αν η πράξη ή η παράλειψη έγινε κατά παράβαση διάταξης που υπάρχει για χάρη του γενικού συμφέροντος. (…)». Σύμφωνα δε με το άρθρο 106 του Εισαγωγικού Νόμου του Αστικού Κώδικα «Οι διατάξεις των δύο προηγούμενων άρθρων εφαρμόζονται και για την ευθύνη των δήμων, των κοινοτήτων ή των άλλων νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου από πράξεις ή παραλείψεις των οργάνων που βρίσκονται στη υπηρεσία τους».

Κατά την έννοια των ως άνω διατάξεων, ευθύνη του Δημοσίου (ή του ΝΠΔΔ) προς αποζημίωση γεννάται όχι μόνον από την έκδοση μη νόμιμης εκτελεστής διοικητικής πράξης ή από τη μη νόμιμη παράλειψη έκδοσης τέτοιας πράξης, αλλά και από μη νόμιμες υλικές ενέργειες των οργάνων του Δημοσίου ή από παραλείψεις οφειλομένων νομίμων υλικών ενεργειών αυτών, εφόσον οι υλικές αυτές ενέργειες ή παραλείψεις συνάπτονται με την οργάνωση και τη λειτουργία των δημοσίων υπηρεσιών και δεν συνάπτονται με την ιδιωτική διαχείριση της περιουσίας του Δημοσίου, ούτε οφείλονται σε προσωπικό πταίσμα οργάνου που ενήργησε εκτός του κύκλου των υπηρεσιακών του καθηκόντων (ΑΕΔ 5/1995, ΣτΕ 2796/2006, 1042/2007, 288/2011, 3333/2012, 3839/2012, 2202/2014, 1085/2016).

Προσέτι, όπως συνάγεται από τις ανωτέρω διατάξεις, ευθύνη του Δημοσίου και των Ν.Π.Δ.Δ. προς αποζημίωση στοιχειοθετείται οσάκις οι παράνομες πράξεις ή παραλείψεις ή υλικές ενέργειες ή παραλείψεις υλικών ενεργειών οργάνων του Δημοσίου τελούνται ή λαμβάνουν χώρα εντός του κύκλου των υπηρεσιακών τους καθηκόντων (ΑΕΔ 5/1995), δηλαδή κατά την ενάσκηση της υπηρεσίας που τους έχει ανατεθεί ή κατά κατάχρηση αυτής, η οποία υπάρχει όταν η ζημιογόνος πράξη, παράλειψη ή υλική ενέργεια τελέσθηκε καθ’ υπέρβαση των ανατεθειμένων σ’ αυτά καθηκόντων ή επ’ ευκαιρία ή εξ αφορμής της υπηρεσίας τους, αλλά κατά παράβαση των διαταγών ή εντολών που έχουν δοθεί σ’ αυτά, τελούν δε σε εσωτερική αιτιώδη συνάφεια προς την εκτέλεση της υπηρεσίας τους (ΣτΕ 3292/2017, 3380/2007, 2026-7/2009, ΟλΑΠ 1114/1986, 161/1987, 212/1988, 752/1998, ΑΠ 515/1980, 1617/1987).

Εξάλλου, παρανομία -κατά την έννοια των ως άνω διατάξεων- κι επομένως και ευθύνη του Δημοσίου, τηρουμένων και των λοιπών προϋποθέσεων του νόμου, υπάρχει όχι μόνον όταν με πράξη ή παράλειψη ή υλική ενέργεια οργάνου του παραβιάζεται συγκεκριμένος κανόνας δικαίου / διάταξη νόμου, με την οποία επιδιώκεται η προστασία, πέραν του γενικού συμφέροντος, και ατομικού δικαιώματος (ή ατομικών δικαιωμάτων) ή ιδιωτικού συμφέροντος (ΣτΕ 28/2000, 3706/2001, 3919/2001, 307/2007, 648/2008, 1364/2008, 1677/2008, 322/2009, 4343/2009, 1491/2010, 1590/2010, 4283/2014, 1048-9/2016 ΤΝΠ Νόμος), αλλά και όταν παραλείπονται τα ιδιαίτερα καθήκοντα και υποχρεώσεις που προσιδιάζουν στη συγκεκριμένη υπηρεσία και απορρέουν από την κείμενη εν γένει νομοθεσία και τους οικείους κανονισμούς, τα δεδομένα της επιστημονικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης κι εμπειρίας, τα διδάγματα της κοινής πείρας και τις αρχές της καλής πίστης (ΣτΕ 347/1997, 4776/1997, 3632/2001, 1221/2002, 2146/2004, 2100/2006, 2741/2007, 1019/2008, 952/2010, 473/2011, 752/2011, 4133/2011, 424/2012, 1219/2012, 3333/2012, 877/2013, 1183-4/2013, 1398/2013, 1810/2013, 950/2014, 523/2014, 2429/2014, 3793/2014, 2202/2014, 1906/2015, 3539/2015, 1085/2016, 2839/2017, 2839/2017, 1531/2018, 15/2018 ΤΝΠ Νόμος). Ο κατά τα ανωτέρω παράνομος χαρακτήρας της ζημιογόνου πράξεως, παραλείψεως ή υλικής ενέργειας αρκεί για να στοιχειοθετηθεί η ευθύνη του Δημοσίου, χωρίς να απαιτείται και η διαπίστωση πταίσματος του οργάνου του (ΣτΕ 1413/2006, 4133/2011, 877/2013, 1183/2013, 1398/2013, 950/2014 ΤΝΠ Νόμος), αφού η ευθύνη του Δημοσίου, κατά την ως άνω διάταξη, είναι αντικειμενική, δηλαδή ανεξάρτητη από υπαιτιότητα των οργάνων του (ΣτΕ 1970/2009, 1826/2014, 410/2016, 473/2016 ΤΝΠ Νόμος).

 Απαραίτητη προϋπόθεση για την επιδίκαση αποζημιώσεως είναι και η ύπαρξη αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ της παράνομης πράξεως ή παραλείψεως ή υλικής ενέργειας ή παραλείψεως υλικής ενέργειας του δημόσιου οργάνου και της επελθούσας ζημίας. Αιτιώδης δε σύνδεσμος υπάρχει όταν, κατά τα διδάγματα της κοινής πείρας, η πράξη ή η παράλειψη ή υλική ενέργεια ή παράλειψη υλικής ενέργειας είναι επαρκώς ικανή (πρόσφορη) και μπορεί αντικειμενικώς -κατά τη συνήθη και κανονική πορεία των πραγμάτων και χωρίς τη μεσολάβηση άλλου περιστατικού, ενόψει δε και των ειδικών συνθηκών της συγκεκριμένης περίπτωσης- να επιφέρει τη ζημία, την οποία όντως επέφερε στη συγκεκριμένη περίπτωση (ΣτΕ 1024/2005, 334/2008, 1019/2008, 322/2009, 473/2011, 442/2012, 3839/2012, 877/2013, 1183/2013, 1398/2013, 2202/2014, ΑΠ 425/2006 ΤΝΠ Νόμος). Σημειωτέον ότι δεν αποκλείεται κατ’ αρχήν η ύπαρξη του αιτιώδους συνδέσμου από το γεγονός ότι στο ζημιογόνο αποτέλεσμα συνετέλεσε και συνυπαιτιότητα του ζημιωθέντος, εφόσον δεν διακόπτεται ο αιτιώδης σύνδεσμος (ΣτΕ 473/2011, 4100/2012, 877/2013, 1398/2013, ΑΠ 1653/2001, ΑΠ 53/2006 ΤΝΠ Νόμος).

 Μπενάκη Βικεντία – Άννα

Δικηγόρος Αθηνών

Μ.Δ.Ε. Φιλοσοφίας Δικαίου Νομικής Αθηνών

info@efotopoulou.gr