Η αγωγή διάρρηξης καταδολιευτικής απαλλοτρίωσης του άρθρου 939 ΑΚ

Σύμφωνα με τα άρθρα 939-942 ΑΚ για τη γέννηση αξίωσης προς διάρρηξη καταδολιευτικής απαλλοτρίωσης απαιτείται: α) ύπαρξη απαίτησης του δανειστή κατά του οφειλέτη, γεννημένη κατά το χρόνο που ο τελευταίος επιχειρεί την απαλλοτρίωση, β) απαλλοτρίωση από τον οφειλέτη, γ) πρόθεση βλάβης των δανειστών,δ) γνώση του τρίτου υπέρ του οποίου έγινε η απαλλοτρίωσηκαι ε) αφερεγγυότητα του οφειλέτη[1].

Ειδικότερα, η απαίτηση του ενάγοντος αρκεί να υφίσταται κατά το χρόνο που επιχειρείται η απαλλοτριωτική δικαιοπραξία, έστω και αν η απαίτησή του τελεί υπό αναβλητική αίρεση ή προθεσμία, απαιτείται δηλαδή μέχρι του χρόνου της απαλλοτριώσεως να έχουν συντελεσθεί τα παραγωγικά γεγονότα της απαιτήσεως του, ενώ επιπλέον αυτή πρέπει να έχει καταστεί ληξιπρόθεσμη κατά την πρώτη συζήτηση της αγωγής[2]. Πρέπει δε να αναφερθεί ότι σύμφωνα με πάγια νομολογία των ελληνικών δικαστηρίων δεν απαιτείται δικαστική βεβαίωση της απαίτησης, ούτε να έχει εξοπλιστεί με εκτελεστό τίτλο ούτε και δυνάμει αυτού να έχει προβεί ο δανειστής σε δικαστική καταδίωξη του οφειλέτη και αυτή να έχει αποβεί άκαρπη[3].

Ως απαλλοτρίωση νοείται κάθε διάθεση, δηλαδή εκποιητική δικαιοπραξία του οφειλέτη, η οποία συνεπάγεται μεταβίβαση, αλλοίωση ή κατάργηση κάποιου περιουσιακής φύσεως δικαιώματος του οφειλέτη[4]. Σε απαλλοτρίωση υπόκεινται και οι χαριστικές δικαιοπραξίες, όπως η δωρεά και η γονική παροχή (ΕφΑθ 4169/1999, ΕλλΔνη 1999/1162). Οι παροχές των γονέων προς τα τέκνα τους, όπως προβλέπεται στο άρθρο 1509 ΑΚ, εντάσσονται στην κατ’ άρθρο 939 ΑΚ έννοια της απαλλοτρίωσης κι ως εκ τούτου υπόκεινται σε διάρρηξη.Αναλυτικότερα αν υπερβαίνουν το ανάλογο μέτρο, που επιτάσσουν οι συνθήκες εξετάζονται στα πλαίσια του άρθρου 942 ΑΚ ενώ αν δεν το υπερβαίνουν θα εξεταστούν σύμφωνα με την διάταξη του άρθρου 941§2 ΑΚ αλλά σε κάθε περίπτωση υπόκεινται σε διάρρηξη[5]. Τα τελευταία χρόνια γίνεται δεκτό στη νομολογία ότι η γονική παροχή αποτελεί στο σύνολό της χαριστική δικαιοπραξία, καθώς το τέκνο δε δίνει αντάλλαγμα για την περιουσιακή μετακίνηση[6].Ο νομοθέτης προέβλεψε ότι και η γονική παροχή συνιστά μέσο καταδολιευτικής απαλλοτρίωσης γιατί η εκπλήρωση της ηθικής υποχρέωσης του γονέα προς το τέκνο δεν μπορεί να δικαιολογήσει ούτε τη βλάβη των δανειστών του ούτε τη μη εκπλήρωση των νομικών του υποχρεώσεων[7].

Στη διάταξη του άρθρου 939 ΑΚ ορίζεται, επίσης, ότι ο οφειλέτης απαλλοτριώνοντας περιουσιακά του στοιχεία ή και ολόκληρη την περιουσία του θα πρέπει να αποσκοπεί στη βλάβη των συμφερόντων των δανειστών του άλλως δεν μπορεί να γίνει διάρρηξη μιας και αποτελεί στοιχείο της νομοτυπικής μορφής της διάταξης. Στη νομολογία, κατά την απολύτως κρατούσα άποψη γίνεται δεκτό ότι αρκεί οποιαδήποτε μορφή δόλου, ακόμα και ο ενδεχόμενος, προκειμένου να δοθεί δικαίωμα, στο δανειστή που βλάπτεται, να αξιώσει τη διάρρηξη της καταδολιευτικής απαλλοτριώσεως[8].Σκοπός δε βλάβης υπάρχει, όταν ο οφειλέτης γνωρίζει ότι έχει χρέη και ότι με την απαλλοτρίωση του περιουσιακού του στοιχείου η υπόλοιπη περιουσία του δεν θα επαρκεί για την ικανοποίηση των δανειστών του, οι οποίοι έτσι θα υποστούν βλάβη από την απαλλοτρίωση[9].

Επιπροσθέτως, κατά τα οριζόμενα στο άρθρο 941 ΑΚ, εκτός των προαναφερθέντων, απαιτείται η γνώση του τρίτου ότι ο οφειλέτης απαλλοτριώνει προς βλάβη των δανειστών του ενώ ο νόμος προβλέπει και μαχητό τεκμήριο γνώσης σε περίπτωση που η απαλλοτρίωση γίνεται προς το σύζυγο ή συγγενή σε ευθεία γραμμή ή συγγενή σε πλάγια γραμμή εξ αίματος έως και τον τρίτο βαθμό ή από αγχιστεία έως το δεύτερο (άρθρο 941§§1,2 εδ. α’). Το τεκμήριο αυτό βασίζεται στην εμπειρικά διαπιστωμένη πραγματικότητα ότι τα πρόσωπα που είναι οικεία στον οφειλέτη γνωρίζουν και τις προθέσεις του[10]. Με την πρόβλεψη αυτού του τεκμηρίου ενιαύσιας διάρκειας επέρχεται αντιστροφή του βάρους απόδειξης με αποτέλεσμα να πρέπει να αποδειχθεί ότι το πρόσωπο προς το οποίο έγινε η μεταβίβαση και το οποίο βρίσκεται σε στενή συγγενική σχέση με αυτόν δε γνώριζε ούτε την αφερεγγυότητα ούτε τη γνώση του οφειλέτη[11]. Σύμφωνα με το άρθρο 942 ΑΚ, δεν απαιτείται γνώση του τρίτου υπέρ του οποίου έγινε η απαλλοτρίωση σε περίπτωση απαλλοτρίωσης από χαριστική αιτία[12]. Αφού, λοιπόν, η γονική παροχή συνιστά χαριστική δικαιοπραξία, κατά τα προλεχθέντα, δεν απαιτείται γνώση του αποκτώντος (τέκνου).

Τέλος, θα πρέπει η εναπομείνασα περιουσία του οφειλέτη να μην επαρκεί για να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του και να ικανοποιηθούν οι δανειστές του. Αυτή η έλλειψη επαρκών περιουσιακών στοιχείων προς ικανοποίηση των δανειστών του οφειλέτη μέσω της αναγκαστικής εκτέλεσης συνεπάγεται τη βλάβη αυτών. Εφόσον, τα μεταβιβασθέντα περιουσιακά στοιχεία παύουν να ανήκουν στην κυριότητα του οφειλέτη και υφίσταται ανεπάρκεια της υπόλοιπης περιουσίας του για να ικανοποιηθούν οι δανειστές του, ματαιώνεται αναπόδραστα η επίσπευση αναγκαστικής εκτέλεσης σε αυτά κι ως εκ τούτου και η εκπλήρωση των νομικών υποχρεώσεων του οφειλέτη προς αυτούς. Η ανεπάρκεια αυτή μπορεί να υπάρξει ακόμη κι αν ο οφειλέτης έχει άλλα περιουσιακά στοιχεία, τα οποία όμως βαρύνονται με εμπράγματα δικαιώματα άλλων με αποτέλεσμα να αποκλείεται η ικανοποίηση του δανειστή εξ αυτών (ΕφΠατρών 284/2004, ΑΧΑΝΟΜ 2005/49). Τέλος, η δυνατότητα ικανοποίησης του δανειστή από τα λοιπά περιουσιακά στοιχεία- εφόσον υπάρχουν- αφορά μόνο τα εμφανή, καθώς δεν υποχρεούται ο δανειστής να εντοπίσει περιουσιακά στοιχεία του οφειλέτη, τα οποία είναι κρυμμένα[13].

Δέον να επισημανθεί ότι κρίσιμος χρόνος για τη βλάβη του δανειστή είναι ο χρόνος συζήτησης της αγωγής και αυτός της έγερσης, καθώς δίνεται η δυνατότητα ικανοποίησης του δανειστή σε περίπτωση που αποκτηθούν περιουσιακά στοιχεία, ικανά να ικανοποιήσουν την αξίωσή του, μετά την έγερση της αγωγής και μέχρι τη συζήτηση αυτής[14].

Εν κατακλείδι, μετά την ισχύ του Ν. 2298/1995, τα αποτελέσματα της διαρρήξεως της καταδολιευτικής δικαιοπραξίας διαμορφώνονται ως εξής: Αν η αγωγή διαρρήξεως του δανειστή κατά του τρίτου γίνει δεκτή τελεσιδίκως, δεν αντιτάσσεται η καταδολιευτική απαλλοτρίωση κατά του δανειστή, του υπερθεματιστή και κατά των διαδόχων του. Η μη αντιταξιμότητα είναι αυτοδίκαιη συνέπεια της διαρρήξεως και ανατρέχει στο χρόνο της απαλλοτριώσεως, όσον αφορά τις σχέσεις μεταξύ των διαδίκων μερών. Ο δανειστής μπορεί να κατάσχει απευθείας  στην περιουσία του οφειλέτη του το αντικείμενο που αυτός έχει απαλλοτριώσει, σαν να μην είχε ποτέ αποχωριστεί από αυτήν. Η εκτέλεση στρέφεται κατά του οφειλέτη, ο δε τρίτος είναι ξένος προς την εκτελεστική διαδικασία, αλλά μόνον όσον αφορά τον δανειστή που πέτυχε τη διάρρηξη, τον υπερθεματιστή και τους διαδόχων τους, αντιτάσσει όμως το δικαίωμά του έναντι άλλων δανειστών.

 

Κατερίνα Μπασιαρίδου, δικηγόρος

info@efotopoulou.gr

[1]Βλπ. Α.Π 846/2011, ΝΟΜΟΣ , Α.Π 884/2011,  ΝΟΜΟΣ,  Α.Π 1301/2011, ΝΟΜΟΣ.

[2]Βλπ. Ολ Α.Π 709/1974, ΝοΒ 23/300, Α.Π 1482/2004, ΝΟΜΟΣ,  Α.Π 395/2000, ΕλλΔνη 2000/1347, Α.Π 121/1998, ΕλλΔνη 1998/574, ΑΠ 862/1998, ΕλλΔνη 1999/124, ΕφΑθ 7827/1998, ΕλλΔνη 1999/1163 – ΕφΠειρ 786/2005, ΝΟΜΟΣ, ΕφΠειρ 344/2011, Αρμ 2012/743.

[3]Βλπ. Βαθρακοκοίλη Β.: Ερμηνεία – Νομολογία Αστικού Κώδικα, άρθρο 939, σελ. 1144, ΟλΑ.Π 709/1974, ΝοΒ 23/300, ΕφΑθ 4169/1999, ΕλλΔνη 1999/1162, ΕφΠειρ 1453/1995, ΕλλΔνη 1997/681, ΕφΠειρ 433/1994, ΕλλΔνη 1995/686.

[4]Βλπ. Α.Π 239/1962, ΝοΒ 10/898, ΕφΑθ 3349/2001, ΝοΒ 50/123,  ΕφΑθ 9096/1999, Δνη 41/1414

[5]Βλπ.. ΒαθρακοκοίληΒ.: Ερμηνεία – Νομολογία Αστικού Κώδικα, άρθρο 939, σελ. 1138.

[6]Βλπ. ΑΠ 1475/2010, ΝΟΜΟΣ, ΑΠ 1800/2008, ΝΟΜΟΣ, ΑΠ 1701/2008, ΑρχΝ2010.305, ΑΠ 1567/2008, ΑρχΝ2008.75, ΑΠ 1778/2006,ΧρΙΔ 2007.126 και Ευριπίδη Α. Ρίζο«Οι προϋποθέσεις διάρρηξης της καταδολιευτικής απαλλοτρίωσης(με έμφαση στην αξίωση του δανειστή», σελ.210.

[7]Βλπ. ΑΠ 818/1998 Δνη 40/123, ΕΑ 9096/1999 Δνη 41/1413.

[8]Βλπ. Ευριπίδη Α. Ρίζο «Οι προϋποθέσεις διάρρηξης της καταδολιευτικής απαλλοτρίωσης (με έμφαση στην αξίωση του δανειστή), σελ.182 και Παύλο Χρ. Φίλιο, Ενοχικό Δίκαιο Ειδικό Μέρος- Δεύτερος Τόμος-1998, σελ.215.

[9]Βλπ. ΑΠ 1798/2007 ΕλλΔνη 49. 176, ΕφΘεσσαλ 2239/2008, NOMOS.

[10]Βλπ. Ευριπίδη Α. Ρίζο«Οι προϋποθέσεις διάρρηξης της καταδολιευτικής απαλλοτρίωσης(με έμφαση στην αξίωση του δανειστή), σελ.205.

[11]Βλπ. ΒαθρακοκοίληΒ.: Ερμηνεία – Νομολογία Αστικού Κώδικα, άρθρο 941, σελ. 1162

[12]Βλπ. Α.Π 846/2011, ΝΟΜΟΣ, Α.Π 638/2004, ΝΟΜΟΣ,  Α.Π 1677/2008,ΝΟΜΟΣ.

[13]Βλπ. Ευριπίδη Α. Ρίζο«Οι προϋποθέσεις διάρρηξης της καταδολιευτικής απαλλοτρίωσης(με έμφαση στην αξίωση του δανειστή), σελ.175 και Βαθρακοκοίλη Β.: Ερμηνεία – Νομολογία Αστικού Κώδικα, άρθρο 939, σελ. 1142.

[14]Βλπ. Ευριπίδη Α. Ρίζο«Οι προϋποθέσεις διάρρηξης της καταδολιευτικής απαλλοτρίωσης(με έμφαση στην αξίωση του δανειστή), σελ.180).