Ο μη διαχειριστής εταίρος νομίμως αξιώνει παροχή λογοδοσίας προς όλους τους μη διαχειριστές εταίρους της εταιρείας και όχι προς τον εαυτό του κι αυτό διότι η υποχρέωση του διαχειριστή προς λογοδοσία, ως θετική παροχή «επί το ποιήσαι», είναι αδιαίρετη
Σύμφωνα με τη διάταξη του άρθρου 303 ΑΚ, όποιος έχει τη διαχείριση μιας ολικά ή μερικά ξένης υπόθεσης, εφόσον η διαχείριση συνεπάγεται εισπράξεις και δαπάνες, έχει υποχρέωση να λογοδοτήσει. Για τον σκοπό αυτό, ο δοσίλογος οφείλει να ανακοινώσει στον δεξίλογο λογαριασμό που να περιέχει αντιπαράθεση των εσόδων και των εξόδων καθώς και ότι προκύπτει από την αντιπαράθεση αυτή και να επισυνάψει τα δικαιολογητικά, εφόσον συνηθίζονται (ΑΠ 1263/2010, δημ. ΤΝΠ Νόμος).
Κατά την έννοια της διάταξης αυτής, με την οποία καθιερώνεται η γενική υποχρέωση για εξώδικη ή δικαστική λογοδοσία, εκείνου, στο πρόσωπο του οποίου συγκεντρώνονται οι προϋποθέσεις του νόμου και ρυθμίζεται ο τρόπος κατά τον οποίο θα εκπληρωθεί στην πράξη η υποχρέωση, λογοδοσίας, ο δοσίλογος οφείλει να ανακοινώσει στον δεξίλογο έγγραφο λογαριασμό για τις διαχειριστικές πράξεις και για τον χρόνο για τον οποίο ζητείται η λογοδοσία, όπου πρέπει να αναγράφονται λεπτομερώς τα έσοδα και τα έξοδα που έχουν πραγματοποιηθεί κατά τον χρόνο, της διαχείρισης, καθώς και το κατάλοιπο που προκύπτει από τη διαφορά των δύο σκελών του λογαριασμού, ακόμη δε να επισυνάψει και τα δικαιολογητικά έγγραφα, εφόσον η έκθεσή τους συνηθίζεται, κατά τρόπο ώστε να παρέχεται στον δεξίλογο πλήρης εικόνα της υπόθεσης, που διαχειρίστηκε αυτός (δοσίλογος) και να διευκολύνεται έτσι ο έλεγχος των επί μέρους κονδυλίων (ΑΠ 360/2014, ΑΠ 1122/2006 ΤΝΠ Νόμος, ΕφΑθ 5224/2008 ΈλλΔνη 2010.825). Εάν ο δοσίλογος δεν προβαίνει εξωδίκως σε ανακοίνωση προς τον δεξίλογο λογαριασμού ή εάν ο λογαριασμός, που ανακοίνωσε ο δοσίλογος, δεν είναι σαφής, ορισμένος και λεπτομερειακός, για όλο το χρονικό διάστημα της διαχείρισης, δεν εκπληρώνεται η ως άνω υποχρέωση του δοσίλογου, ο δε δεξίλογος δικαιούται να επιδιώξει την εκπλήρωση της υποχρέωσης του δοσίλογου για ανακοίνωση του λογαριασμού με αγωγή, στην οποία εφαρμόζονται οι ειδικές διατάξεις των άρθρων 473 – 477 ΚΠολΔ. Για την πληρότητα της ιστορικής βάσης της αγωγής αυτής αρκεί το γεγονός ότι ο δοσίλογος διαχειρίστηκε υπόθεση ολικά ή μερικά του δεξιλόγου με βάση οποιαδήποτε μεταξύ τους έννομη σχέση (ΑΠ 360/2014, δημ. ΤΝΠ Νόμος). Περαιτέρω, σύμφωνα με την διάταξη του άρθρου 754 παρ. 1 ΑΚ ως προς τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του διαχειριστή εταίρου εφαρμόζονται ανάλογα οι περί εντολής διατάξεις των άρθρων 714-723 ΑΚ, ενώ κατά το άρθρο 718 ΑΚ, ο εντολοδόχος υποχρεούται να παρέχει στον εντολέα πληροφορίες για την υπόθεση που του ανατέθηκε, μετά δε το πέρας της εντολής οφείλει λογοδοσία.
Από τις διατάξεις αυτές προκύπτει ότι και ο διαχειριστής ομόρρυθμης ή ετερόρρυθμης εμπορικής εταιρίας, μετά τη λήξη της διαχείρισης ή και πριν από αυτή, αν αυτό ορίζεται από την εταιρική σύμβαση ή συντρέχουν οι προϋποθέσεις του άρθρου 762 ΑΚ, υποχρεούται σε λογοδοσία προς τους λοιπούς μη διαχειριστές εταίρους, σε περίπτωση δε άρνησής του μπορεί να εξαναγκασθεί με την actio pro socio. Ακόμα, ούτε από τις διατάξεις των άρθρων 777, 778 ΑΚ, ούτε από κάποια άλλη διάταξη συνάγεται ότι μετά τη θέση της ομόρρυθμης ή ετερρόρυθμης εταιρίας υπό εκκαθάριση λόγω λύσης, κωλύεται προ του πέρατος αυτής η έγερση αγωγής περί λογοδοσίας υπό των εταίρων κατά του διαχειριστή ή ότι καθίσταται απαράδεκτη η συζήτηση αυτής (ΕφΘεσ 109/2004, δημ. ΕπισκΕΔ 2004, 475). Εξάλλου, από τη διάταξη του άρθρου 762 ΑΚ, κατά την οποία, προκειμένου περί εταιρίας με διάρκεια μακρότερη από ένα έτος, ο λογαριασμός κλείνεται και τα κέρδη μοιράζονται στο τέλος κάθε έτους, προκύπτει ότι ο διαχειριστής οφείλει λογοδοσία στο τέλος κάθε έτους κατά το κλείσιμο του ετήσιου λογαριασμού διαχείρισης της εταιρίας (ΕφΠατρ 832/2003, δημ. Αχανομ 2004, 85).
Αν υπάρχουν περισσότεροι από ένας μη διαχειριστές εταίροι, η υποχρέωση του διαχειριστή προς λογοδοσία, ως θετική παροχή «επί το ποιήσαι», είναι αδιαίρετη (Π. Βάλληνδας, ΕρμΑΚ στο άρθρο 480, αριθ.19, Γεωργιάδης/Σταθόπουλος, Αστικός Κώδικας στο άρθρο 480 αριθ.8). Έτσι, ο κάθε μη διαχειριστής εταίρος μπορεί, ασκώντας κατά τα άνω την actio pro socio, να εναγάγει τον διαχειριστή – εκκαθαριστή εταίρο προς παροχή λογοδοσίας. Δεν μπορεί όμως αυτός να αξιώσει με την παραπάνω αγωγή την παροχή λογοδοσίας μόνο για τον εαυτό του, γιατί δικαιούται να απαιτήσει μόνο την προς όλους, μη διαχειριστές εταίρους, λογοδοσία (ΕφΘεσ 828/2008, δημ. Αρμ 2009, 1874, Ανδρουτσόπουλος, Η εκκαθάριση των προσωπικών εταιριών, 1971, σελ.234, Καυκάς, ΕνοχΔ. έκδοση Δ’, άρθρο 754, § 2, σελ. 105).
Ειδικότερα, από τις διατάξεις των άρθρων του ΑΚ περί προσωπικών εταιριών, όχι μόνο δεν καθιερώνεται ενεργητική σε ολόκληρο ένοχη επί περισσοτέρων εταίρων, δικαιούμενων σε λογοδοσία από τον διαχειριστή εταίρο, υπό την έννοια τού άρθρου 489 ΑΚ, αλλά συνάγεται σαφώς ότι το είδος αυτό της ενοχής δεν συμπορεύεται προς την υπ’ αυτών γενομένη ρύθμιση των εταιρικών σχέσεων. Πράγματι, υπό την εκδοχή της υπάρξεως ενεργητικής σε ολόκληρο ενοχής, θα έπρεπε κατ’ άρθρο 491 ΑΚ η από τον διαχειριστή εταίρο παροχή λογοδοσίας προς κάποιον των υπολοίπων εταίρων ν’ αποσβένει την υποχρέωση του έναντι όλων των εταίρων. Επίσης, το ίδιο αποτέλεσμα θα έπρεπε να επιφέρει κατά το ως άνω άρθρο και η άφεση χρέους προς τον διαχειριστή εταίρο από κάποιον των υπολοίπων μη διαχειριστών εταίρων, όταν συνομολογείται με τέτοιο σκοπό. Τα αποτελέσματα αυτά, όμως, δεν εναρμονίζονται προς την αληθινή έννοια των άρθρων 754 παρ. 1 και 718 ΑΚ, βάσει των οποίων ο διαχειριστής εταίρος είναι ο υπόλογος έναντι όλων των υπολοίπων εταίρων για τη διαχείριση, αντιμάχονται την αρχή της ισότητας των εταίρων, παρέχουν στον διαχειριστή εταίρο την δυνατότητα ν’ αποφύγει τον έλεγχο συμμαχώντας προς τούτο με κάποιον μη διαχειριστή εταίρο, ο οποίος δέχεται να του παράσχει άφεση χρέους ή να εγκρίνει την προς αυτόν εις ολόκληρον δικαιούχο παρασχεθείσα εξώδικη λογοδοσία, είναι αντίθετα προς το γεγονός ότι η έγκριση της εξώδικης λογοδοσίας πού απαλλάσσει τον διαχειριστή εταίρο (ενέχουσα αναγνώριση μη ύπαρξης αξιώσεων κατά του διαχειριστή από τη διαχείριση ή παραίτηση από τέτοιες αξιώσεις), πρέπει να παρέχεται από όλους τους λοιπούς μη διαχειριστές εταίρους και γενικώς θέτουν τον εταιρικό δεσμό σε δοκιμασία που δεν ενυπάρχει στις προθέσεις του νομοθέτη.
Πράγματι, όπως προκύπτει από τις διατάξεις των άρθρων 494 και 495 ΑΚ, μόνο στην περίπτωση της ύπαρξης περισσότερων οφειλετών αδιαίρετης παροχής και λόγω της φύσεως της τελευταίας, εφαρμόζονται οι διατάξεις της σε ολόκληρο ενοχής. Αντίθετα, επί περισσοτέρων δανειστών αδιαίρετης παροχής δεν αρκεί για τη δημιουργία ενεργητικής σε ολόκληρο ενοχής το αδιαίρετο της παροχής, γι’ αυτό και αν οι περισσότεροι δανειστές δεν είναι σε ολόκληρο δανειστές από άλλη αιτία (δικαιοπραξία ή διάταξη νόμου) καθιερώνεται με το άρθρο 495 ΑΚ ιδιόμορφη απαίτηση υπέρ όλων των από κοινού δανειστών αδιαιρέτως.
Με τα δεδομένα αυτά (ήτοι εφόσον η προς λογοδοσία υποχρέωση του διαχειριστή εταίρου είναι αδιαίρετη χωρίς ταυτόχρονα να υπάρχει και ενεργητική σε ολόκληρο ενοχή), είναι πρόδηλο ότι η λύση του ζητήματος, ποιος επί προσωπικής εμπορικής εταιρίας με περισσότερους εταίρους μπορεί μετά τη λύση της να αξιώσει από τον διαχειριστή εταίρο λογοδοσία για τη διαχείριση από αυτόν των εταιρικών υποθέσεων διαρκούσης της εταιρείας και ποιο μπορεί να είναι το αίτημα της σχετικής αγωγής, διέπεται από το άρθρο 495 ΑΚ, κατά το οποίο, αν περισσότεροι έχουν το δικαίωμα να απαιτήσουν αδιαίρετη παροχή, εφόσον δεν είναι από τον νόμο ή από δικαιοπραξία δανειστές σε ολόκληρο, ο οφειλέτης χρωστά την παροχή μόνο σε όλους μαζί και κάθε δανειστής έχει το δικαίωμα να απαιτήσει μόνο την παροχή προς όλους. Γεγονός που επήλθε στο πρόσωπο ενός από τους δανειστές ούτε ωφελεί ούτε βλάπτει τους λοιπούς. Και είναι αλήθεια, ότι στην περίπτωση του ως άνω άρθρου το αίτημα της αγωγής του ενός από τους περισσότερους δανειστές περί παροχής σε όλους παρίσταται ενίοτε περιττό, όταν η φύση της ενοχικής σχέσης ή το είδος της αδιαίρετης παροχής είναι τέτοιο, ώστε η έναντι ενός μόνου δανειστή εκπλήρωση (χωρίς την σύμπραξη ή τη γνώση των λοιπών) να αποτελεί εκπλήρωση προς όλους, δεν ισχύει όμως και περί της υπό εταίρου διαχειριστή οφειλόμενης λογοδοσίας προς τους λοιπούς μη διαχειριστές εταίρους, η προς ένα των οποίων παροχή αυτής, χωρίς τη σύμπραξη ή τη γνώση των λοιπών, δεν αποτελεί εκπλήρωση της υποχρεώσεως του διαχειριστή και ως προς εκείνους [βλ. παγία νομολογία με χρονολογική σειρά από λίαν πρόσφατη μέχρι και παλαιότερη σύμφωνα με την οποία απορρίπτονται τέτοια αιτήματα αγωγών ως μη νόμιμα: ΠΠρΠειρ 2002/2021, δημ. ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΠΠρΘεσσ 4707/2018, ΕπισκΕμπΔ 2019, 284= ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΠΠρΘεσσ 3972/2017, δημ. Αρμ 2018, 411= ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΠΠρΡοδ 182/2015, δημ. ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΜΠρΘεσσ 1154/2015, δημ. ΕλλΔνη 2016, 863= ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΕφΘεσ 828/2008, δημ. ΕπισκΕμπΔ 2008, 834= Αρμ 2009, 1874= ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΠΠρΗρακλ 537/2000, δημ. ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΕφΘεσσ 309/1998, δημ. Αρμ 1999, 392= ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΠΠρΑρτ 32/1997, δημ. ΑρχΝ 1999, 59= ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, & ΠΠρΘεσσ 13481/1996, δημ. Αρμ 1997, 1345= ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ].
Κωνσταντίνα Β. Πουρνάρα
Δικηγόρος