Διορισμός προσωρινής διοίκησης σε νομικό πρόσωπο από το δικαστήριο
Κατά τη διάταξη του άρθρου 69 ΑΚ, η οποία, όπως προκύπτει από τη γενικότητα της, εφαρμόζεται και για το διοικητικό συμβούλιο ανώνυμης εταιρίας (ΜΠρΛαμ 214/2018 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΜΠρΑΘ 2802/2007 ΔΕΕ 2008, 1261), σε συνδυασμό με εκείνες των άρθρων 740 και 786 ΚΠολΔ, προσωρινή διοίκηση σε νομικό πρόσωπο μπορεί να διορισθεί από το δικαστήριο, ύστερα από αίτηση όποιου έχει έννομο συμφέρον, μόνο: 1) αν λείπουν τα πρόσωπα που απαιτούνται για τη διοίκηση ή 2) αν τα συμφέροντα τους συγκρούονται προς εκείνα του νομικού προσώπου (ΟλΑΠ 18/2001, ΕφΘεσ 919/2004 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ). Ο διορισμός της προσωρινής διοίκησης γίνεται κατά το άρθρο 786 παρ. 1 ΚΠολΔ με τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας από το Μονομελές Πρωτοδικείο της περιφέρειας, όπου έχει την έδρα της η ανώνυμη εταιρία. Με την παραπάνω διάταξη, που έχει εξαιρετικό χαρακτήρα, επιδιώκεται η προστασία των συμφερόντων του νομικού προσώπου και των τρίτων (εταίρων, πιστωτών) που σχετίζονται με αυτό, αλλά και του ευρύτερου συνόλου, ενόψει της σημασίας που έχουν τα νομικά πρόσωπα και ιδιαίτερα οι ανώνυμες εταιρίες ως μέσο άσκησης οικονομικής δραστηριότητας (ΑΠ 561/2018 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ). Η δικαστική κρίση στο πλαίσιο της εν λόγω διάταξης οριοθετείται με αυστηρό τρόπο από τη συνταγματική αρχή της αναλογικότητας (άρθρο 25 παρ. 1 εδ. γ` Σ.), η οποία εξειδικεύεται με τις αρχές της προσωρινότητας, της φειδούς και της επικουρικότητας και σκοπός είναι η εξυπηρέτηση των καλώς νοουμένων συμφερόντων της εταιρίας και όχι η καθυπόταξη της πλειοψηφίας στις επιδιώξεις της μειοψηφίας και η επιβολή των απόψεών της για τη διαχείριση των εταιρικών υποθέσεων ή και η διάλυση της εταιρίας, ούτε, άλλωστε, η προστασία της μειοψηφίας επιτυγχάνεται, χωρίς άλλο, με την εφαρμογή της διάταξης αυτής και το διορισμό προσωρινού διοικητικού συμβουλίου (ΑΠ 1392/2014, ΑΠ 765/2005 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ), αλλά κατοχυρώνεται πληρέστερα και αποτελεσματικότερα με την άσκηση διαχειριστικού ελέγχου (σχετικό το άρθρο 40 του Ν. 2190/1920 και την άσκηση εταιρικής αγωγής του άρθρου 22β του Ν. 2190/1920).
Η έλλειψη διοίκησης είναι: α) πλασματική όταν οφείλεται σε δυστροπία, κακοβουλία ή διαφωνίες των μελών του διοικητικού συμβουλίου, άρνηση ή αδιαφορία τους για την άσκηση των αναγκαίων πράξεων διοίκησης (ΑΠ 395/2002, ΕΑ 2326/2004 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ), β) πραγματική σε περιπτώσεις θανάτου, βαριάς ασθένειας, μακροχρόνιας απουσίας (ΑΠ 395/2002 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ) και γ) νομική σε περίπτωση παραίτησης, έστω και σιωπηρής, μέλους του διοικητικού συμβουλίου (ΑΠ 1601/2002, ΕΑ 938/2000 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ), απώλειας δικαιοπρακτικής ικανότητας (ΜΠρΑΘ 309/2003 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ), τελεσίδικης ακύρωσης απόφασης γενικής συνέλευσης (ΑΠ 1601/2002 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ), λήξης θητείας χωρίς πρόβλεψη για παράτασή της (ΟλΑΠ 5/2004 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ).
Ο διορισμός της διοίκησης έχει δημιουργική δύναμη, με αποτέλεσμα να καταλείπεται στο δικαστήριο η εξουσία ελεύθερης επιλογής των καταλληλότερων από τα μέλη του νομικού προσώπου, στην ανάγκη, δε, και τρίτων, ξένων προς την εταιρία, προσώπων, χωρίς να δεσμεύεται από τις ενδεικτικά υποβαλλόμενες προτάσεις των διαδίκων, η, δε, διορίζουσα την προσωρινή διοίκηση απόφαση του δικαστηρίου μπορεί να περιορίσει την εντολή σε ορισμένες πράξεις (ΕΑ 4238/2010, ΕφΠειρ 294/2008, ΞΑ 660/2007, ΕΑ 2326/2004 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ). Επομένως, δεν εμποδίζεται ο διορισμός και κάποιων από τα εναπομείναντα (τακτικά) μέλη της διοίκησης, εφόσον κριθούν κατάλληλα για την εντός ορισμένου χρονικού διαστήματος εκπλήρωση των, περιορισμένων σε επείγουσες πράξεις, εξουσιών που αποτελούν το αντικείμενο της προσωρινής διοίκησης, καθώς και της κυριότερης εξουσίας, που είναι η σύγκληση γενικής συνέλευσης για την ανάδειξη νέας αιρετής διοίκησης. Στην τελευταία αυτή περίπτωση, δεν πρόκειται περί μικτής προσωρινής διοίκησης, αφού τα μέλη αυτά έχουν ήδη αποβάλει οριστικά την ιδιότητα του τακτικού – αιρετού μέλους της διοίκησης και διορίζονται επειδή κριθηκαν κατάλληλα ως μέλη της προσωρινής διοίκησης (ΕΑ 1829/2012 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ).
Η αίτηση διορισμού προσωρινού διοικητικού συμβουλίου λόγω έλλειψης διοίκησης, κατά την παρ. 1 του άρθρου 786 ΚΠολΔ, δεν απευθύνεται κατά της παλαιάς διοίκησης, ούτε κλητεύεται υποχρεωτικά κάποιο πρόσωπο, μη εφαρμοζόμενων των διατάξεων των παραγράφων 2 και 3 του άρθρου 786 ΚΠολΔ, οι οποίες προϋποθέτουν ενεργή διοίκηση, στην περίπτωση, όμως, που ο δικκστής του Μονομελούς Πρωτοδικείου, κατά την κατάθεση της αίτησης, διατάσσει αυτοβούλως την κλήτευση προσώπου, το οποίο, κατά την ανέλεγκτη κρίση του, έχει έννομο συμφέρον από τη δίκη, ορίζοντας, συνάμα, την προθεσμία για την κοινοποίησή της στο πρόσωπο αυτό, προσδίδεται στο τελευταίο η ιδιότητα διαδίκου (ΑΠ 41/2003 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ).
Περαιτέρω, κατά την έννοια του άρθρου 69 ΑΚ, σύγκρουση συμφερόντων του νομικού προσώπου με εκείνα των μελών διοίκησης αυτού υπάρχει όχι μόνο στις περιπτώσεις όπου από συγκεκριμένες νομικές διατάξεις προκύπτει νομική αδυναμία μέλους του διοικητικού συμβουλίου να συμμετάσχει στη λήψη ορισμένης απόφασης, όπως στις περιπτώσεις των άρθρων 66, 235 ΑΚ και των άρθρων 10, 23α, 23 και 24 του Ν. 2190/1920, αλλά καί σε κάθε άλλη περίπτωση κατά την οποία τα διοικούντα πρόσωπα έχουν δικό τους ατομικό συμφέρον, αντίθετο προς αυτό του νομικού προσώπου και συνεπώς κωλύονται να το αντιπροσωπεύσουν, με αποτέλεσμα να μην υφίσταται στην πραγματικότητα ενεργή υπέρ των συμφερόντων του νομικού προσώπου διοίκηση, όπως όταν μέλη του διοικητικού συμβουλίου της ανώνυμης εταιρίας είναι και μέλη του διοικητικού συμβουλίου άλλης ανταγωνιστικής εταιρίας. Για παράδειγμα, σύγκρουση συμφερόντων νοείται σε εκείνες τις περιπτώσεις όπου το διοικητικό συμβούλιο της ανώνυμης εταιρίας ή μέλος αυτού παραβαίνει την υποχρέωση πίστης που αυτονόητα υπέχει έναντι αυτής, είτε επιδιώκει ίδιο συμφέρον αντίθετο προς εκείνο του νομικού προσώπου, είτε ενισχύει συμφέρον τρίτου εκφεύγόντας από την οργανική υποχρέωσή του για την επίτευξη και προώθηση του εταιρικού σκοπού. Η οριοθέτηση αυτή της σύγκρουσης συμφερόντων αποκλείει από την κανονιστική εμβέλεια του άρθρου 69 ΑΚ περιπτώσεις όπου η δράση της διοίκησης αντιβαίνει στα ατομικά συμφέροντα μετόχων ή συγκρούονται συμφέροντα μετοχικών ομάδων. Σύγκρουση, όμως, συμφερόντων δεν υπάρχει όταν η διοίκηση του νομικού προσώπου και ειδικότερα της ανώνυμης εταιρίας έχει διαφορά απόψεων σε σχέση με τη συνέλευση των μετόχων ως προς τα μέσα για την επιδίωξη επιχειρηματικών στόχων ή διαφορές ως προς τη σκοπιμότητα μιας επιχειρηματικής ενέργειας. Στην περίπτωση αυτή δεν συντρέχει παράβαση της υποχρέωσης πίστης, αφού ο εταιρικός διοικητής δεν επιδιώκει ίδιο ή αλλότριο συμφέρον, αλλά διαφορά επιχειρηματικών απόψεων και προτεραιοτήτων ως προς τον επιδιωκόμενο εταιρικό σκοπό. Ειδικότερα, η υποχρέωση πίστης, η οποία είναι απόρροια του χαρακτήρα της σχέσης που συνδέει κάθε μέλος του ΔΣ με την εταιρία, ως σχέσης εμπιστοσύνης, ξεπερνά τα όρια της γενικής αρχής της καλής πίστης (άρθρα 288 και 281 ΑΚ) καθώς παρουσιάζει άλλη ποιοτική διάσταση και ένταση. Το θετικό περιεχόμενο της υποχρέωσης πίστης επιβάλλει στα μέλη του ΔΣ να αφιερώνουν όλες τις δυνάμεις τους για την επίτευξη του εταιρικού σκοπού (ΕφΘεσ 2399/2005 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΕφΘεσ 1048/2003 ΕΕμπΔ 2003, 1148), ακόμη και αν η απαιτούμενη συμπεριφορά ξεπερνά τις υποχρεώσεις που απέρρεαν από μία σύμβαση εργασίας, ενώ, κατά το αρνητικό περιεχόμενο της υποχρέωσης αυτής, απαγορεύεται στα μέλη του ΔΣ κατά την άσκηση των καθηκόντων τους να δίνουν το προβάδισμα στην εξυπηρέτηση των προσωπικών τους συμφερόντων ή συμφερόντων τρίτων εις βάρος του εταιρικού συμφέροντος. Εξειδίκευση του περιεχομένου αυτού της υποχρέωσης πίστης των μελών του ΔΣ αποτελούν τα άρθρα 22α παρ, 4 και 23α του Ν, 2190/1920, ενώ σε περίπτωση παράβασης των καθηκόντων τους, τα μέλη του ΔΣ ευθύνονται απέναντι στο νομικό πρόσωπο της εταιρίας για κάθε πταίσμα βάσει του άρθρου 22α παρ. 1 του Ν. 2190/1920 (ΕΑ 5282/2015 ΔΕΕ 2016,192, ΕΑ 5102/2012 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ). Έτσι, εάν ο εταιρικός διοικητής λαμβάνει αποφάσεις που αποκλίνουν από το μέτρο επιμέλειας του άρθρου 22α του Ν. 2190/1920, τότε προσβάλλει την υποχρέωση επιμελούς διαχείρισης και όχι την υποχρέωση πίστης. Επομένως, δεν συντρέχει περίπτωση διορισμού προσωρινής διοίκησης, αφού δεν συνιστά λόγο σύγκρουσης συμφερόντων όταν γίνεται κακή διαχείριση των υποθέσεων του νομικού προσώπου, ή όταν μέτοχοι που αποτελούν τη μειοψηφία αποδίδουν στα μέλη του ΔΣ παράβαση των νόμων ή κακή διαχείριση ή άρνηση επιβαλλόμενης ενέργειας ή άρνησή τους να λογοδοτήσουν ατομικά προς αυτούς. Ακόμη, δεν υφίσταται σύγκρουση συμφερόντων που δικαιολογεί τον διορισμό προσωρινής διοίκησης καί δεν μπορεί να ζητηθεί τέτοιος διορισμός για να διενεργηθεί τακτικός ή έκτακτος διαχειριστικός έλεγχος της ανώνυμης εταιρίας, αφού με τη διάταξη του άρθρου 40 του Ν. 2190/1920 ρυθμίζεται πώς, πότε και υπό ποιες προϋποθέσεις ενεργείται ο έλεγχος αυτός. Η υπαγωγή της κακοδιαχείρισης ως πραγματικού της διάταξης του άρθρου 69 ΑΚ, με έννομη συνέπεια την αντικατάσταση της εταιρικής διοίκησης, κείται όχι μόνο εκτός πεδίου εφαρμογής της εν λόγω διάταξης αλλά παρεμποδίζει και την επιχειρηματική δραστηριότητα (ΑΠ 7Ϊ5/2005 ΔΕΕ 2006,172, ΜΠρΑΘ 6890/2016 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΜΠρΑΘ 1927/2011 ΔΕΕ 2011, 570, ΝΠρΑΘ 2802/2007 ΔΕΕ 2008, 1261). Άλλωστε, oι μέτοχοι συνδέονται με το νομικό πρόσωπο της ανώνυμης εταιρίας με τη μετοχική σχέση. Η μετοχική σχέση είναι το πλέγμα δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, φορέας των οποίων είναι ο μέτοχος. Η μετοχική ιδιότητα, η ιδιότητα, δηλαδή, του να είναι κάποιος μέτοχος σε μια Α.Ε αποκτάται είτε πρωτοτύπως με την ανάληψη μιας τουλάχιστον μετοχής κατά την ίδρυση της Α.Ε ή λόγω αύξησης του μετοχικού κεφαλαίου με έκδοση νέων μετοχών, είτε παραγώγως με μεταβίβαση εν ζωή ή αιτία θανάτου (150/2019 ΜονΠρΒόλου).
Ευγενία Φωτόπουλου, δικηγόρος
info@efotopoulou.gr