Η παρακώλυση της χρήσης κοινόχρηστης οδού συνιστά προσβολή προσωπικότητας

Κατά το άρθρο ΑΚ 57 εδ. α’, όποιος προσβάλλεται παράνομα στην προσωπικότητά του έχει δικαίωμα να απαιτήσει να αρθεί η προσβολή και να μην επαναληφθεί στο μέλλον. Από την ανωτέρω διάταξη συνάγεται ότι προϋπόθεση της παρεχόμενης με αυτή προστασίας είναι η συνδρομή παράνομης πράξης, από την οποία επέρχεται μειωτική διαταραχή της προσωπικότητας σε κάποια έκφανσή της.

Από το συνδυασμό του ως άνω άρθρου και των άρθρων ΑΚ 966, 967 και 968 προκύπτει ότι, με την καθιέρωση κάποιου πράγματος ως κοινόχρηστου, αποκτάται η εξουσία του κοινού να το χρησιμοποιεί, ήτοι έκαστος πολίτης αποκτά εξουσία χρήσης αυτού, η οποία δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί ως άμεση εξουσία επί του πράγματος (νομή, οιονεί νομή ή κατοχή), είναι, όμως, απόρροια του επί της ιδίας προσωπικότητας ιδιωτικού δικαιώματος, η οποία (εξουσία χρήσης) προσβάλλεται εξωτερικώς σε περίπτωση παρακώλυσης της κοινής χρήσης και η οποία, ως έκφανση της προσωπικότητας του πολίτη, περικλείει την ικανότητα για ακώλυτη ανάπτυξη της ανθρώπινης ενέργειας και προστατεύεται από το άρθρο ΑΚ 57, που επιβάλλει, όπως εκτέθηκε, την άρση της προσβολής και την παράλειψή της στο μέλλον (ΑΠ 1639/2018, ΑΠ 955/2013, ΑΠ 1382/2012, ΔΕΦΑΘ 288/2016 ΤΝΠ Νόμος).

Εξάλλου, από το συνδυασμό των διατάξεων των άρθρων ΑΚ 369, 966, 967, 968, 972, 1033 και 1192 αριθ. 1, οι οποίες εφαρμόζονται -συμφώνως προς το άρθρο 55 ΕισΝΑΚ- προκειμένου να κριθεί -μετά την εισαγωγή του ΑΚ- η ιδιότητα ενός πράγματος ως εκτός συναλλαγής ή κοινοχρήστου, συνάγεται ότι μεταξύ των κοινόχρηστων πραγμάτων περιλαμβάνονται και οι οδοί [1] αδιακρίτως, οι οποίες, εφόσον δεν ανήκουν στο Δήμο ή την Κοινότητα ή ο νόμος δεν ορίζει διαφορετικά, ανήκουν στο Δημόσιο, κοινόχρηστα δε πράγματα είναι τα προοριζόμενα για εξυπηρέτηση του δημοσίου συμφέροντος, τα οποία χρησιμοποιεί ευρύτερος, αόριστος, αλλά όχι κατ’ ανάγκη απεριόριστος αριθμός προσώπων (ΑΠ 1639/2018 ΤΝΠ Νόμος). Προσβολή, λοιπόν, της προσωπικότητας, με την ως άνω έννοια, δημιουργείται και όταν παρακωλυθεί η χρήση κοινόχρηστης (δημοτικής ή κοινοτικής) οδού.

Προσέτι, οι οδοί αποκτούν την ιδιότητα του κοινόχρηστου πράγματος είτε α) από το νόμο, ήτοι με το χαρακτηρισμό τους ως οδών από το εγκεκριμένο ρυμοτομικό διάγραμμα του Σχεδίου Πόλεως, είτε β) από τη βούληση των ιδιοκτητών, η οποία πρέπει να γίνει με νομότυπη δικαιοπραξία (όπως διαθήκη ή δωρεά) ή και με παραίτηση από την κυριότητα, για την οποία όμως (παραίτηση) απαιτείται δήλωση του κυρίου περιβαλλόμενη τον τύπο του συμβολαιογραφικού εγγράφου και υποβαλλόμενη σε μεταγραφή, είτε γ) με το θεσμό της αμνημονεύτου χρόνου αρχαιότητας (vetustas), τον οποίο προέβλεπε το προϊσχύσαν του ΑΚ βυζαντινορρωμαϊκό δίκαιο και ο οποίος αναγνωριζόταν ως τρόπος κτήσης της ιδιότητας ακινήτου ως κοινόχρηστου [2], κυρώνοντας ως νόμιμη την πραγματική κατάσταση που υπήρχε πριν από τόσο χρόνο. Ειδικότερα, σύμφωνα με τον προμνησθέντα θεσμό, η χρήση του ακινήτου από Κοινότητα ή Δήμο ή από τους δημότες αυτών, μπορούσε να προσδώσει σε ακίνητο την ιδιότητα του κοινόχρηστου, εφόσον η αρχαιότητα στην άνω χρήση υπήρξε συνεχής επί δύο γενεές, η καθεμία των οποίων εκτείνεται σε 40 έτη και είχε συμπληρωθεί πριν από την εισαγωγή του Αστικού Κώδικα (23.2.1946). Η αμνημονεύτου χρόνου αρχαιότητα δεν υιοθετήθηκε από τον ΑΚ, διατηρείται, όμως, σύμφωνα με το άρθρο 51 ΕισΝΑΚ, η δυνάμει αυτής ιδιότητα που απέκτησε το πράγμα ως κοινής χρήσης, υπό την ως άνω προϋπόθεση της κοινοχρησίας επί δύο συνεχόμενες γενεές ανθρώπων 80 τουλ. ετών συνολικά (ΑΠ 336/2019, ΑΠ 1124/2018, ΑΠ 1823/2014, ΑΠ 955/2013, ΑΠ 1594/2008, ΤΝΠ Νόμος).

Μπενάκη Βικεντία – Άννα

Δικηγόρος Αθηνών M.Δ.Ε.

info@efotopoulou.gr

[1] Οι οδοί, με βάση το άρθρο 1 του ΠΔ της 25/28-11-1929 «περί κωδικοποιήσεως των κειμένων διατάξεων για την κατασκευή και συντήρηση οδών», διακρίνονται σε εθνικές, επαρχιακές, δημοτικές και κοινοτικές. Η απόκτηση, όμως, του ιδιαιτέρου γνωρίσματος μιας οδού ως δημοτικής ή κοινοτικής συνιστά, συμφώνως προς το άρθρο 4 του αυτού ΠΔ, ζήτημα πραγματικό, γιατί ο νόμος δεν προβλέπει ειδική διαδικασία, η οποία να προσδίδει στην οδό την ανωτέρω ιδιότητα. Έτσι, η οδός χαρακτηρίζεται ως δημοτική ή κοινοτική, εφόσον συμφώνως προς το άρθρο 4 του ν. 3155/1955 «περί κατασκευής και συντήρησης οδών», εξυπηρετεί τις ανάγκες ενός δήμου ή μιας κοινότητος, που δημιουργούνται μέσα στα διοικητικά όρια αυτών. Επί του ζητήματος του χαρακτήρα μιας οδού ως δημοτικής ή κοινοτικής, αποφαίνονται τα πολιτικά δικαστήρια, αφού, από καμιά διάταξη της κειμένης νομοθεσίας και ιδιαίτερα του Δημοτικού και Κοινοτικού Κώδικα, δεν καθορίζεται ειδική διοικητική διαδικασία για τον χαρακτηρισμό οδών ως δημοτικών ή κοινοτικών και δεν παρέχεται στα όργανα των Δήμων και Κοινοτήτων αρμοδιότητα για τον χαρακτηρισμό τέτοιων οδών, η δε τυχόν εκδιδόμενη από το δημοτικό ή κοινοτικό συμβούλιο πράξη χαρακτηρισμού μιας οδού ως δημοτικής ή κοινοτικής δεν έχει καμία νομική συνέπεια, γιατί δεν αποτελεί εκτελεστή διοικητική πράξη (ΑΠ 1639/2018 ΤΝΠ Νόμος).

[2] Σημειωτέον ότι σύμφωνα με το άρθρο 2 § 2 του Γενικού Οικοδομικού Κανονισμού (Ν. 1577/1985) κοινόχρηστοι χώροι είναι οι κάθε είδους δρόμοι, πλατείες, άλση και γενικώς οι προοριζόμενοι για κοινή χρήση ελεύθεροι χώροι, που καθορίζονται από το εγκεκριμένο ρυμοτομικό σχέδιο του οικισμού ή έχουν τεθεί σε κοινή χρήση με οποιοδήποτε άλλο νόμιμο τρόπο (ΑΠ 1639/2018 ΤΝΠ Νόμος).