Η παράνομη αναπαραγωγή του οπτικοακουστικού έργου συνιστά προσβολή τόσο του συλλογικού έργου, όσο και των επιμέρους συμβολών. Η αναπαραγωγή επιμέρους συμβολής, η οποία δεν επιδέχεται χωριστής και αυτόνομης εκμετάλλευσης, προσβάλλει το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας επί του συλλογικού έργου (βλ. ΠολΠρωτΑθ 3562/2015, δημ. ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ)
Τα άρθρα 1-4, 7 και 9 του ν. 2121/1993 ορίζουν τα εξής: «Άρθρο 1 Πνευματική ιδιοκτησία 1. Οι πνευματικοί δημιουργοί, με τη δημιουργία του έργου, αποκτούν πάνω σ` αυτό πνευματική ιδιοκτησία, που περιλαμβάνει, ως αποκλειστικά και απόλυτα δικαιώματα, το δικαίωμα της εκμετάλλευσης του έργου (περιουσιακό δικαίωμα) και το δικαίωμα της προστασίας του προσωπικού τους δεσμού προς αυτό (ηθικό δικαίωμα). 2. Τα δικαιώματα αυτά περιλαμβάνουν τις εξουσίες, που προβλέπονται στα άρθρα 3 και 4 του παρόντος νόμου. Άρθρο 2 Αντικείμενο του δικαιώματος 1. Ως έργο νοείται κάθε πρωτότυπο πνευματικό δημιούργημα λόγου, τέχνης ή επιστήμης, που εκφράζεται με οποιαδήποτε μορφή, ιδίως τα … οπτικοακουστικά έργα … Άρθρο 3 Το περιουσιακό δικαίωμα 1. Το περιουσιακό δικαίωμα δίνει στους δημιουργούς ιδίως την εξουσία (δικαίωμα) να επιτρέπουν ή να απαγορεύουν: α) Την … άμεση ή έμμεση, προσωρινή ή μόνιμη αναπαραγωγή των έργων τους με οποιοδήποτε μέσο και μορφή, εν όλω ή εν μέρει … ζ) Τη μετάδοση ή αναμετάδοση των έργων τους στο κοινό με τη ραδιοφωνία και την τηλεόραση, με ηλεκτρομαγνητικά κύματα ή με καλώδια ή με άλλους υλικούς αγωγούς ή με οποιονδήποτε άλλο τρόπο, παραλλήλως προς την επιφάνεια της γης ή μέσω δορυφόρων … Τα δικαιώματα αυτά δεν αναλώνονται με οποιαδήποτε πράξη παρουσίασης στο κοινό με την έννοια της παρούσας ρύθμισης… Άρθρο 4 Το ηθικό δικαίωμα 1. Το ηθικό δικαίωμα δίνει στο δημιουργό ιδίως τις εξουσίες: … β) της αναγνώρισης της πατρότητάς του πάνω στο έργο και ειδικότερα την εξουσία να απαιτεί, στο μέτρο του δυνατού, τη μνεία του ονόματός του στα αντίτυπα του έργου του και σε κάθε δημόσια χρήση του έργου του… γ) της απαγόρευσης κάθε παραμόρφωσης, περικοπής ή άλλης τροποποίησης του έργου του, καθώς και κάθε προσβολής του δημιουργού οφειλόμενης στις συνθήκες παρουσίασης του έργου στο κοινό… Άρθρο 7: Έργα συνεργασίας, συλλογικά και σύνθετα … 2. Συλλογικά έργα θεωρούνται όσα έχουν δημιουργηθεί με τις αυτοτελείς συμβολές περισσότερων δημιουργών κάτω από την πνευματική διεύθυνση και το συντονισμό ενός φυσικού προσώπου. Το φυσικό αυτό πρόσωπο είναι ο αρχικός δικαιούχος του περιουσιακού και του ηθικού δικαιώματος επί του συλλογικού έργου. Οι δημιουργοί των επί μέρους συμβολών είναι αρχικοί δικαιούχοι του περιουσιακού και του ηθικού δικαιώματος επί των συμβολών τους, εφόσον αυτές είναι δεικτικές χωριστής εκμετάλλευσης… Άρθρο 9: Οπτικοακουστικά έργα Ως δημιουργός ενός οπτικοακουστικού έργου τεκμαίρεται ο σκηνοθέτης».
Τα οπτικοακουστικά έργα, όπως προκύπτει από την συμπερίληψή τους στην εκτενή και ενδεικτική απαρίθμηση του άρθρου 2 § 1 ν. 2121/1993, συνιστούν πνευματικά δημιουργήματα που θεωρούνται «έργα», εφόσον είναι πρωτότυπα. Ως οπτικοακουστικά έργα νοούνται όλα τα έργα τα οποία απαρτίζονται από σειρά κινούμενων εικόνων, συνοδευόμενων ή μη από ήχους (βλ. ΕφΑθ 2931/2006 ΕλλΔνη 2007.1483, Γ. Κουμάντο, Πνευματική ιδιοκτησία, 2002, 8η έκδ., σελ. 131), όπως, μεταξύ άλλων, οι κινηματογραφικές ταινίες, τα φιλμ τεκμηρίωσης («ντοκιμαντέρ») και τα έργα επικαιρότητας (βλ. ΕφΑθ 6395/2013 ΔΕΕ 2014.769, Γ. Κουμάντο, ό.π., σελ. 132, Κοτσίρη- Σταματούδη, Ερμ. ν. 2121/1993, α. 2, 59/Σταματούδη και α. 9, 2/Α. Παπαδοπούλου, Χ. Τσίγκου, Πνευματική ιδιοκτησία Λημματογραφημένη ερμηνεία, 2008, στο λήμμα «Οπτικοακουστικά έργα», σελ. 348 αρ. 1, Τ.-Ε. Συνοδινού, Η εικόνα στο δίκαιο, 2007, σελ. 100-101).
Πρωτοτυπία υπάρχει όταν αποτυπώνεται η προσωπικότητα του δημιουργού στο τελικό δημιουργικό αποτέλεσμα (βλ. Γ. Κουμάντο, ό.π., σελ. 107, Π. Κοριατοπούλου-Αγγέλη, Πνευματική ιδιοκτησία Λημματογραφημένη ερμηνεία, 2008, στο λήμμα «Πρωτοτυπία», σελ. 419 αρ. 1). Χρήσιμο κριτήριο κατά τον έλεγχο της πρωτοτυπίας συνιστά η στατιστική μοναδικότητα του έργου, ήτοι ότι κάτω από τις ίδιες συνθήκες και με τους ίδιους στόχους κανείς άλλος δημιουργός δεν θα δημιουργούσε κατά την συνήθη πορεία των πραγμάτων το ίδιο έργο (βλ. Γ. Κουμάντο, ό.π., σελ. 108-109, 112, Π. Κοριατοπούλου-Αγγέλη, ό.π.) ή ότι παρουσιάζει μια ατομική ιδιομορφία ή ένα ελάχιστο όριο «δημιουργικού ύψους», έτσι ώστε να ξεχωρίζει και να διαφοροποιείται από τα έργα της καθημερινότητας ή από άλλα παρεμφερή γνωστά έργα (βλ. ΑΠ 1625/2014 NoB 2015.286, ΑΠ 537/2010 ΔίΜΕΕ 2010.381, ΑΠ 196/2010 ΔίΜΕΕ 2011.508, ΕφΑθ 5190/2014 ΔΕΕ 2015.130, ΕφΑθ 2969/2012 ΔΕΕ 2012.756, ΕφΑθ 2724/2012 ΔΕΕ 2012.1127, ΕφΑθ 1036/2011 ΔΕΕ 2011.1144, Κοτσίρη-Σταματούδη, Ερμ. ν. 2121/1993, α. 2, 31/Σταματούδη).
Πρωτοτυπία ενυπάρχει σε ένα οπτικοακουστικό έργο, όταν η δημιουργία δεν αναλίσκεται σε μία μηχανική οπτικοακουστική καταγραφή, π.χ. με την χρήση στατικής κάμερας, ή δεν προκύπτει από την εφαρμογή κοινών τεχνικών οπτικοακουστικής παρουσίασης (βλ. Τ.-Ε. Συνοδινού, ό.π., σελ. 104). Έτσι, η πρωτοτυπία ενός οπτικοακουστικού έργου τεκμηρίωσης ή επικαιρότητας μπορεί να εντοπίζεται στην σπανιότητα της προέλευσης των εικόνων λόγω της χρονικής συγκυρίας κατά την οποία αυτό κινηματογραφήθηκε, στην ατομικότητά του, οφειλόμενη στην δημιουργική εργασία του σκηνοθέτη ως προς την σύλληψη, την θεματολογία και την κατάταξη του οπτικοακουστικού υλικού, καθώς και τον τρόπο λήψης και επεξεργασίας των εικόνων (βλ. ΠολΠρΑθ 5345/2004 ΔίΜΕΕ 2005.94 με σύμφωνες παρατηρήσεις Δ. Καλλινίκου). Όταν ελλείπει η πρωτοτυπία τότε ορθότερο είναι να χαρακτηρίσουμε το αποτέλεσμα ως απλή οπτικοακουστική καταγραφή ή οπτικοακουστική εκπομπή (βλ. Τ.-Ε. Συνοδινού, ό.π.). Εξάλλου, αυτονόητο είναι ότι προστατεύεται μόνο το μέρος του οπτικοακουστικού έργου, το οποίο εμφανίζει πρωτοτυπία (βλ. ΕφΑθ 2932/2006 ΕφΑΔ 2008.794, Κοτσίρη-Σταματούδη, Ερμ. ν. 2121/1993, α. 2, 33/Σταματούδη, πρβλ. ΑΠ 196/2010 ό.π., απόφαση ΔΕΕ της 4ης Οκτωβρίου 2011, C-403/2008 και C-429/2008, Football Association Premier League, ΔίΜΕΕ 2011.406, σκέψη 156, απόφαση Δ.Ε.Κ. της 16ης Ιουλίου 2009, C-5/08, Infopaq, ΔίΜΕΕ 2009.426, σκέψεις 37-39).
Σύμφωνα με την διάταξη του άρθρου 34 § 1 εδ. γ’ ν. 2121/1993 το οπτικοακουστικό έργο θεωρείται περατωμένο, όταν εγκριθεί από τον πνευματικό δημιουργό, ήτοι κατά τεκμήριο τον σκηνοθέτη, το πρότυπο παραγωγής αντιτύπων προς εκμετάλλευση, όταν, δηλαδή, έχει διέλθει την διαδικασία της τελικής επεξεργασίας (μοντάζ). Πάντως, το προερχόμενο από το γύρισμα σκηνών και επιμέρους πλάνων πρωτογενές οπτικοακουστικό υλικό προστατεύεται αυτοτελώς, ήτοι πριν την ενσωμάτωσή του σε ολοκληρωμένο οπτικοακουστικό έργο, ως έργο «οπτικοακουστικής μορφής», εφόσον βέβαια είναι πρωτότυπο, σύμφωνα με τα προδιαληφθέντα στην αμέσως προηγούμενη σκέψη (βλ. Γ. Χοτζόγλου, Το γύρισμα μίας κινηματογραφικής ταινίας – Αντικείμενο και υποκείμενο του δικαιώματος της πνευματικής Ιδιοκτησίας κατά το Ν 2121/1993, ΔίΜΕΕ 2008.205 επ.).
Το οπτικοακουστικό έργο ανήκει στην προβλεπόμενη στο άρθρο 7 § 2 ν. 2121/1993 κατηγορία των συλλογικών έργων, το οποίο απαρτίζεται από πολλές επιμέρους διαφορετικές μεταξύ τους συμβολές, οι οποίες διαμορφώνονται και συνενώνονται σε μία συνολική δημιουργία με άξονα τις δημιουργικές επιλογές του προσώπου του σκηνοθέτη [βλ. ΕφΑθ 2662/2013 ΧρΙΔ 2014.145, ΕφΑθ 2889/2010 ΔΕΕ 2010.1291, ΕφΑθ 6520/2008 ΔΕΕ 2009.325, ΕφΑθ 8532/2006 ΔΕΕ 2007.924, Δ. Καλλινίκου, Πνευματική ιδιοκτησία και συγγενικά δικαιώματα, 2008, 3η έκδ., σελ. 119, Μ.-Θ. Μαρίνου, Δικαιώματα εκμίσθωσης υλικών φορέων ήχου και εικόνας – Δικαιώματα συνθέτη και στιχουργού (γνωμ.), ΔΕΕ 2006.137, Τ.-Ε. Συνοδινού, ό.π., σελ. 104-105, Κοτσίρη- Σταματούδη, Ερμ. ν. 2121/1993, α. 7, 37/Α. Παπαδοπούλου, Μ.Δ. Παπαδοπούλου, Η άσκηση του ηθικού δικαιώματος στο δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας, διδ. διατριβή, 2005, σελ. 118· η διδακτορική διατριβή είναι προσβάσιμη στην ιστοσελίδα του Εθνικού Αρχείου Διδακτορικών Διατριβών http://www.didaktorika.gr/eadd/· βλ. ομοίως για το έργο «οπτικοακουστικής μορφής» Γ. Χοτζόγλου, ό.π.]. Πρόσωπα – πλην του σκηνοθέτη – των οποίων οι συμβολές έχουν δημιουργικό χαρακτήρα, και κατά κανόνα αποτελούν αυτοτελή έργα υπό την έννοια του άρθρου 2 ν. 2121/1993, είναι ο σεναριογράφος, ο συγγραφέας διαλόγων, ο συνθέτης της μουσικής, ο χειριστής της μηχανής λήψης (cameraman), ο σκηνογράφος, ο επεξεργαστής της τελικής σύνθεσης (monteur), ο διευθυντής φωτογραφίας (βλ. Γ. Κουμάντο, ό.π., σελ. 177, ιδίως υποσ. 431, όπου επισημαίνεται η αντιστοιχία της δημιουργίας του χειριστή της μηχανής λήψης με την φωτογραφική δημιουργία, Κοτσίρη-Σταματούδη, Ερμ. ν. 2121/1993, α. 9, 3/Α. Παπαδοπούλου και α. 34, 7/Μ. Κανελλοπούλου-Μπότη). Αυτονόητο είναι ότι δημιουργικό χαρακτήρα έχουν οι επιμέρους καλλιτεχνικές συμβολές, όταν παρουσιάζουν κάποια πρωτοβουλία στον πνευματικό τομέα, είναι, δηλαδή, αυτόνομες και όχι το αποτέλεσμα μίας απλής εκτέλεσης των οδηγιών του σκηνοθέτη (βλ. ΕφΘεσ 2165/2011 ΔίΜΕΕ 2012.68, Τ.-Ε. Συνοδινού, ό.π., σελ. 124-125, όπου και ειδική αναφορά στον cameraman, Κοτσίρη-Σταματούδη, Ερμ. ν. 2121/1993, α. 34, 7/Μ. Κανελλοπούλου-Μπότη).
Το άρθρο 9 ν. 2121/1993 απονέμει με μαχητό τεκμήριο το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας επί του οπτικοακουστικού έργου στον σκηνοθέτη, ο οποίος διευθύνει πνευματικώς και συντονίζει τις αυτοτελείς συμβολές των περισσότερων δημιουργών. Είναι το πρόσωπο που αναλαμβάνει την απόδοση του σεναρίου με μορφή εικόνας και ήχου, επιλέγει τον τρόπο, των χώρο και τον χρόνο λήψης των σκηνών, αποφασίζει για την επεξεργασία της τελικής σύνθεσης (μοντάζ) και γενικώς έχει την ευθύνη για την τελική μορφή του έργου (βλ. Τ.-Ε. Συνοδινού, ό.π., σελ. 112, Κοτσίρη-Σταματούδη, Ερμ. ν. 2121/1993, α. 7, 42/Α. Παπαδοπούλου και α. 9, 6/Α. Παπαδοπούλου). Ούτως ή άλλως, ο σκηνοθέτης – εφόσον πράγματι διηύθυνε πνευματικώς και συντόνιζε τις συμβολές των περισσότερων δημιουργών – είναι κατ’ άρθρο 7 § 2 εδ. β΄ ν. 2121/1993 ο αρχικός δικαιούχος του περιουσιακού και ηθικού δικαιώματος επί του οπτικοακουστικού έργου (βλ. ΠολΠρΑθ 1787/2013 ΔΕΕ 2013.595) ή του έργου «οπτικοακουστικής μορφής», όπου δεν λειτουργεί το τεκμήριο του άρθρου 9 ν. 2121/1993, καθώς αυτό (τεκμήριο) προϋποθέτει περατωμένο έργο κατά την έννοια του άρθρου 34 § 1 εδ. γ’ ν. 2121/1993 (βλ. Γ. Χοτζόγλου, ό.π.).
Η παράνομη αναπαραγωγή του οπτικοακουστικού έργου συνιστά προσβολή τόσο του συλλογικού έργου, όσο και των επιμέρους συμβολών (βλ. Κοτσίρη-Σταματούδη, Ερμ. ν. 2121/1993, α. 7, 38/Α. Παπαδοπούλου, Μ.Δ. Παπαδοπούλου, ό.π., σελ. 120). Αντίστοιχα, η αναπαραγωγή επιμέρους συμβολής, η οποία δεν επιδέχεται χωριστής και αυτόνομης εκμετάλλευσης, προσβάλλει το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας επί του συλλογικού έργου. Τέτοιου είδους συμβολή αποτελεί ιδίως εκείνη του χειριστή της μηχανής λήψης (cameraman), αφού συνιστά τον πυρήνα, ήτοι το ελάχιστο περιεχόμενο ενός οπτικοακουστικού έργου ή έργου «οπτικοακουστικής μορφής». Συνεπώς, ο σκηνοθέτης νομιμοποιείται ενεργητικά να αξιώσει δικαστική προστασία έναντι όποιου αναπαράγει έστω και μερικά μόνο πλάνα του οπτικοακουστικού έργου (πρβλ. Μ.Δ. Παπαδοπούλου, ό.π., σελ. 120).
Η διάταξη του άρθρου 3 § 1 περ. α` ν. 2121/1993 παρέχει στον δημιουργό την εξουσία να επιτρέπει ή να απαγορεύει την αναπαραγωγή, ήτοι τον πολλαπλασιασμό, του έργου (ολόκληρου ή μέρους του, εάν αυτό παρουσιάζει πρωτοτυπία), ανεξαρτήτως ποσότητας ή αριθμού, σε οποιαδήποτε μορφή, με οποιονδήποτε τρόπο ή μέσο, επί υλικού ή άυλου φορέα, σταθερή ή προσωρινή, άμεση ή έμμεση, εσκεμμένη ή μη (βλ. Κοτσίρη-Σταματούδη, Ερμ. ν. 2121/1993, α. 3, 24/Σταματούδη). Ένα οπτικοακουστικό έργο αναπαράγεται π.χ. με την αντιγραφή πλάνων του και την συμπερίληψή τους σε έτερο οπτικοακουστικό έργο (βλ. ΕφΑθ 6395/2013 ό.π.). Ως μετάδοση κατά την έννοια της διάταξης του άρθρου 3 § 1 περ. ζ΄ ν. 2121/1993 θεωρείται η πρώτη μετάδοση ενός έργου και ως αναμετάδοση η κάθε μορφής μετάδοση από τον ίδιο ραδιοτηλεοπτικό σταθμό ή από τρίτους, η οποία έπεται χρονικά της πρώτης. Ως αναμετάδοση θεωρείται και η ταυτόχρονη μετάδοση από έναν ραδιοτηλεοπτικό οργανισμό της εκπομπής άλλου οργανισμού (βλ. Κοτσίρη-Σταματούδη, Ερμ. ν. 2121/1993, α. 3, 78/Σταματούδη).
Η κατ’ άρθρο 4 § 1 περ. β΄ ν. 2121/1993 εξουσία αναγνώρισης της πατρότητας αναλύεται σε δύο ειδικότερες εξουσίες: α) την εξουσία της ουσιαστικής αναγνώρισης του γεγονότος ότι ο δικαιούχος είναι δημιουργός του έργου και β) στην εξουσία να απαιτεί τη μνεία του ονόματός του πάνω σε κάθε αντίτυπο του έργου και σε κάθε δημόσια χρήση (βλ. ΕφΘεσ 2165/2011 ό.π., ΕφΑθ 885/2009 ΔΕΕ 2009.707, ΕφΑθ 8138/2000 ΔΕΕ 2001.60, Γ. Κουμάντο, ό.π., σελ. 258, Κοτσίρη-Σταματούδη, Ερμ. ν. 2121/1993, α. 4, 53/Μ.Δ. Παπαδοπούλου). Έτσι, η παράλειψη, με οποιονδήποτε τρόπο, της αναφοράς του ονόματος του δημιουργού, έστω και χωρίς αμφισβήτηση της πατρότητας του έργου, αποτελεί προσβολή του ηθικού δικαιώματος (βλ. ΕφΑθ 6520/2008 ό.π.). Η προβολή του ονόματος του δημιουργού πρέπει κάθε φορά να γίνεται με τον τρόπο, που επιβάλλεται από το είδος του έργου και από τον τρόπο της παρουσιάσεώς του στο κοινό, να ακολουθούνται δε και οι διαμορφωμένες συνήθειες, εφόσον δεν υπάρχει διαφορετική συμβατική ρύθμιση (βλ. ΕφΑθ 6520/2008 ό.π., Γ. Κουμάντο, ό.π., σελ. 259, Κοτσίρη-Σταματούδη, Ερμ. ν. 2121/1993, α. 4, 63/Μ.Δ. Παπαδοπούλου, Χ. Τσίγκου, ό.π., στο λήμμα «Πατρότητα», σελ. 382 αρ. 2).
Η κατ’ άρθρο 4 § 1 περ. γ΄ ν. 2121/1993 εξουσία περιφρούρησης της ακεραιότητας του έργου παρέχει – υπό την αρνητική της όψη – στον δημιουργό το δικαίωμα να απαγορεύει κάθε άμεση ή έμμεση μεταβολή του έργου. Άμεσα μεταβάλλεται το έργο με τροποποίησή του, έννοια στην οποία υπάγονται η παραμόρφωση και η περικοπή. Ως παραμόρφωση νοείται η διαστρέβλωση ή παραποίηση του υλικού φορέα του έργου ή μέρους του έργου, είτε η διαστρεβλωμένη ή παραποιημένη απόδοση του έργου. Ως περικοπή νοείται η αφαίρεση ενός ή περισσότερων τμημάτων ενός έργου ή η ελλιπής απόδοση ενός έργου, που οδηγεί σε μία ανακριβή εικόνα του, εφόσον δεν μεταφέρεται ολοκληρωμένη η σύλληψη του δημιουργού, αλλά μόνο αποσπασματικώς. Η συνδεόμενη με τις «συνθήκες παρουσίασης» έμμεση μεταβολή του έργου μπορεί να αναφέρεται και στον τρόπο, με τον οποίο ένα έργο εμφανίζεται ή αποδίδεται, εάν αυτός υποδηλώνει υποβιβασμό του έργου ή αλλοίωση της νοηματικής, αισθητικής ή επιστημονικής λειτουργίας του (βλ. Δ. Καλλινίκου, ό.π., σελ. 133, Α. Παπαδοπούλου, Το δικαίωμα του δημιουργού για διατήρηση της ακεραιότητας του έργου του, 1997, σελ. 92 επ., Μ.Δ. Παπαδοπούλου, ό.π., σελ. 357 επ.). Έτσι, προσβάλλεται η ηθική εξουσία περιφρούρησης της ακεραιότητας, όταν χρησιμοποιούνται πλάνα του οπτικοακουστικού έργου ή του έργου «οπτικοακουστικής μορφής» σε έτερο οπτικοακουστικό έργο ή σε οπτικοακουστική εκπομπή, καθώς και όταν με τον τρόπο ενσωμάτωσης αυτών των πλάνων διαστρεβλώνεται το μήνυμα ή ο χαρακτήρας του έργου (βλ. Τ.-Ε. Συνοδινού, ό.π., σελ. 144-145).
Κωνσταντίνα Β. Πουρνάρα
Δικηγόρος